Записи из категории: Вязание

Сомон тч курсы вязания / Внутренний поиск 3938

  • похожие документы
  • Список запросов

11 Programma V Klass Rus

by [email protected]

МиНСК Национальный институт образования 2015 Учебные программы по учебным предметам для учреждений общего среднего образования с русским языком обучения и воспитания V класс министерство образования республики беларусь Утверждено Министерством образования.

More

МиНСК Национальный институт образования 2015 Учебные программы по учебным предметам для учреждений общего среднего образования с русским языком обучения и воспитания V класс министерство образования республики беларусь Утверждено Министерством образования Республики Беларусь Less

Read the publication

МиНСК Национальный институт образования 2015 Учебные программы по учебным предметам для учреждений общего среднего образования с русским языком обучения и воспитания V класс министерство образования республики беларусь Утверждено Министерством образования Республики Беларусь

УДК 373.5.091.214 ББК 74.202 У91 ISBN 978-985-559-512-1 © Министерство образования Республики Беларусь, 2015 © Оформление.

НМУ «Национальный институт образования», 2015

3 БЕЛАРУСКАЯ мова Тлумачальная запіска Праграма па беларускай мове падрыхтавана ў адпаведнасці з Канцэпцыяй вучэбнага прадмета «Беларуская мова».

Асноўныя палажэнні Канцэпцыі грунтуюцца на тым, што беларуская мова з’яўляецца адной з дзяржаўных моў у Рэспубліцы Беларусь і каштоўным сацыяльна-культурным скарбам нацыі.

Беларускі народ у сваёй мове, міфалогіі, вусна-паэтычнай творчасці, літара­ туры, мастацтве пакінуў у спадчыну нашчадкам сваё разуменне каштоўнага, разумнага і прыгожага.

У беларускай мове, як і ў мовах іншых народаў, адлюстравана адзіная, самабытная і непаў­ торная карціна бачання свету. Ва ўстановах адукацыі беларускую мову трэба вывучаць не толькі як знакавую сістэму і сродак абмену думкамі. Неабходна так наладжваць працэс навучання, каб адным з галоўных напрамкаў у рабоце настаўніка стала выхаванне сапраўднага грамадзяніна Рэспублікі Беларусь, удумлівага чытача, адукаванага суразмоўніка, спагадлівага, высакароднага чалавека.

Патрэбна дапамагаць вучням назапашваць навыкі, неабходныя для самаадукацыі, самапазнання і выхавання, вучыць карыстацца імі ў штодзённым жыцці. У сістэме ўсіх навук надзвычай важнае значэнне мае логікалінгвістычны кампанент. Менавіта ён забяспечвае функцыянаванне навукі ў грамадстве. Хоць кожная з яе галін і мае сваю ўласную мову (слоўнікі, алфавіты, паняцці, тэрміны, формулы выражэння сэнсу), аднак усё гэта дапаўняецца і суправаджаецца ў школьнай практыцы словам.

А гэта азначае, што беларуская мова з’яўляецца не толькі прадметам вывучэння, але і сродкам пазнання, развіцця і выхавання.

Вывучэнне беларускай мовы не можа абмяжоўвацца запатра­ баваннямі асобы ў лінгвістычных ведах, знаёмствам вучняў з моўнымі адзінкамі і законамі. Абавязак устаноў адукацыі — на

4 вучыць сваіх выхаванцаў карыстацца беларускім словам, дапа­ магчы ім авалодаць маўленчай этыкай і культурай. Вучням трэ­ ба даць такую лінгвістычную адукацыю, якая дапаможа ім не толькі граматычна правільна ствараць і афармляць свае вусныя і пісьмовыя паведамленні, але выбіраць з багатага арсеналу выяў­ ленчых моўных сродкаў самыя трапныя, самыя дасканалыя і пера­ каналь­ ныя.

Інакш кажучы, праграма арыентуе на неабходнасць фарміравання ў вучняў высокай маўленчай культуры. У сувязі з гэтым неабходна штодзённа ўдасканальваць маўлен­ чую практыку вучняў, якая наладжваецца ў форме гутаркі, пісьма, чытання, публічных выступленняў, слухання радыё- і тэлеперадач, вучэбных лекцый, дакладаў, паведамленняў. Гэтым сцвярджаецца тая думка, што ў школе да маўлення трэба падыходзіць як да адной з форм пазнавальнай дзейнасці чалавека, спосабу яго грамадскай актыўнасці, сродку сацыялізацыі.

Менавіта на вырашэнне гэтых і іншых задач скіраваны змест і будова праграмы па беларускай мове. Адметнай яе асаблівасцю з’яўляецца тое, што ў цэнтры ўвагі  — вучань як суб’ект, заці­ каўлены ў пазнанні, вывучэнні разнастайных законаў беларускай мовы і правіл карыстання ёй; яго запатрабаванні ў сферы маўлення як форме грамадскай дзейнасці і спосабе праяўлення ўласнай жыццёвай актыўнасці.

Маўленчая дзейнасць не можа наладжвацца без усведамлення сітуацыі і мэтанакіраванасці. Выказванне заўсёды мае свайго адрасата. Мэтай яго можа стаць паведамленне факта ці выяўленне яго прычыны, пабуджэнне да дзеяння іншых людзей. Вядома, такія віды маўлення, як зварот, перапрошванне, віншаванне, парада, наогул немагчымы без непасрэднага ці апасродкаванага ўзаемадзеяння з іншай асобай. Гэтай мэце падпарадкавана логіка і методыка падачы лінгвістычнага матэрыялу.

Паслядоўнасць раздзелаў, іх змест і метадычная апрацоўка накіроўваюць не толькі на авалодванне лінгвістычнымі ведамі, хоць гэта задача па-ранейшаму застаецца надзвычай актуальнай. Шмат увагі надаецца выпрацоўцы ў вучняў здольнасці прымяняць атрыманыя веды, уменні і навыкі на практыцы ў ходзе гутаркі, чытання тэкстаў, падрыхтоўкі вусных і пісьмовых паведамленняў розных тыпаў, стыляў і жанраў. Такі падыход патрабуе перамяшчэння акцэнтаў з калектыўных форм

5 працы на індывідуальна-групавыя.

Вядома, што навыкі моўнага аналізу, чытання, вуснага і пісьмовага маўлення чалавек можа выпрацаваць толькі ўласнымі намаганнямі ў ходзе выканання ім адпаведных практыкаванняў. Пры такім падыходзе паралельна дасягаюцца тры дыдактычныя мэты. Па-першае, вучні ў ходзе шмат­ аспектнага сэнсава-стылістычнага і логіка-граматычнага аналізу навучаюцца метадам і падыходам, неабходным для асэнсавання мовы, а таксама для выяўлення функцыі, будовы і значэння яе адзінак. Па-другое, яны засвойваюць тэхніку выяўлення зместу тэксту, абапіраючыся на высвятленне яго тэмы, асаблівасцей яе разгортвання ў падтэмах; выяўленне адрасата; знаходжанне ключавых слоў і словазлучэнняў, апорных сказаў.

Па-трэцяе, прывучаюцца адказна, патрабавальна, аналітычна падыходзіць да таго, што ім трэба напісаць ці сказаць, і да таго, як гэта можна зрабіць. Такі падыход да арганізацыі навучання беларускай мове дазваляе разгрузіць праграму, не зніжаючы аб’ёму ведаў, і развіваць лінгвістычныя здольнасці вучняў, прывучаць іх самастойна працаваць. Праграма па беларускай мове пабудавана з улікам прынцыпаў сістэмнасці, навуковасці і даступнасці, а таксама перспектыўнасці і пераемнасці паміж рознымі раздзеламі курса.

Мэта вывучэння прадмета «Беларуская мова» — сфарміраваць у вучняў сістэму ведаў пра мову і маўленне, навучыць карыстацца беларускай мовай ва ўсіх відах маўленчай дзейнасці (чытанне, слуханне, гаварэнне, пісьмо), развіваць камунікатыўную, духоўнамаральную, грамадзянскую і мастацка-эстэтычную культуру вучняў.

Задачы: z z фарміраванне моўнай кампетэнцыі: засваенне сістэмы мовы (фанетыкі, лексікі, фразеалогіі, складу слова і словаўтва­ рэння, марфалогіі, сінтаксісу), заканамернасцей і правіл функцыянавання моўных сродкаў у маўленні, норм беларускай літаратурнай мовы; z z фарміраванне камунікатыўнай кампетэнцыі: авалоданне відамі маўленчай дзейнасці і асновамі культуры вуснага і пісьмовага маўлення, уменнямі і навыкамі выкарыстання мовы ў розных сферах і сітуацыях зносін;

6 z z фарміраванне лінгвакультуралагічнай кампетэнцыі: усведамленне мовы як формы выражэння нацыянальнай культуры, узаемасувязі мовы і гісторыі народа, нацыянальнакультурнай спецыфікі беларускай мовы, валоданне нормамі маўленчага этыкету, культурай міжнацыянальных зносін; z z развіццё сродкамі мовы камунікатыўнай, духоўна-маральнай, грамадзянскай і мастацка-эстэтычнай культуры вучняў.

У V класе вывучаюцца фанетыка і арфаэпія, графіка і арфа­ графія, лексіка і фразеалогія, уводзяцца першапачатковыя зве­ сткі пра сінтаксіс і пунктуацыю. Такім чынам, задоўга да вывучэння сістэматычнага курса сінтаксісу і пунктуацыі вучні знаёмяцца з асноўнымі сінтаксічнымі паняццямі, што дазваляе фарміраваць у іх пунктуацыйныя ўменні і навыкі, развіваць і ўдасканальваць граматычны лад маўлення, вучыць складаць словазлучэнні рознай будовы, сказы, тэксты і карыстацца імі ў практычнай маўленчай дзейнасці.

Прадугледжваюцца ўводныя ўрокі, якія раскрываюць ролю і значэнне беларускай мовы ў жыцці чалавека і грамадства. Гэтыя ўрокі даюць магчымасць фарміраваць лінгвістычны светапогляд і ствараюць эмацыянальны настрой, што садзейнічае павышэнню цікавасці да прадмета і паспяховаму яго вывучэнню. Веды, атрыманыя на гэтых уроках, падагульняюцца і сістэматызуюцца ў раздзеле «Агульныя звесткі пра мову», які завяршае сістэматычны курс беларускай мовы ў XІ класе.

Значнае месца ў праграме адводзіцца паўтарэнню вывучанага. У V класе раздзел «Паўтарэнне вывучанага ў I—IV класах», з’яў­ ляючыся неабходным звяном паміж пачатковай і асноўнай сту­ пенямі агульнай сярэдняй адукацыі, скіраваны на вырашэнне наступных задач: узнавіць і актуалізаваць, сістэматызаваць і паглыбіць веды, уменні і навыкі, набытыя ў пачатковых класах; у межах магчымага выявіць і ліквідаваць недахопы.

Работа па развіцці маўлення арганізуецца на кожным уроку, пры вывучэнні ўсіх раздзелаў і тэм школьнага курса беларускай мовы. Асобныя гадзіны на развіццё звязнага маўлення па гэтай прычыне не выдзяляюцца. Праграма адводзіць асобныя гадзіны толькі на пісьмовыя работы і іх аналіз (напісанне і аналіз пера­ казаў, перакладаў, сачыненняў, розных відаў дыктантаў).

У адпаведнасці з сучаснымі патрабаваннямі да моўнай і маўлен­ чай падрыхтоўкі вучняў узмоцнена маўленчая накіраванасць курса беларускай мовы.

Пры гэтым маўленчая тэорыя (маўленчыя паняцці: тэкст і яго будова, тып, стыль і жанр маўлення) набліжана да патрабаванняў практыкі, яна з’яўляецца асновай для свядо­ ма­ га фарміравання ўменняў і навыкаў камунікацыі. Апора на маўленчыя паняцці і правілы маўленчых паводзін садзейнічае свя­ до­ маму ўдасканаленню вуснага і пісьмовага маўлення вучняў, па­ вы­ шэнню культуры маўленчых паводзін. Шмат увагі надаецца выпрацоўцы ўменняў, неабходных для таго, каб тая ці іншая моўная з’ява выкарыстоўвалася ў маў­ ленчай практыцы.

Пры такой арганізацыі навучання галоўным дыдактычным матэрыялам з’яўляюцца тэксты, на аснове якіх вы­ рашаюцца задачы, накіраваныя на засваенне норм літара­ турнага вымаўлення, граматыкі, правапісу, узбагачаецца слоўнік вучняў, забяспечваецца іх выхаванне і развіццё.

Выбар тэксту як дыдактычнай адзінкі стварае сінтаксічную аснову вывучэння моўных з’яў, якія па-за тэкстам не могуць раскрыць сваіх функ­ цыянальных магчымасцей.

Толькі ўступаючы ў граматыка-семан­ тычныя адносіны ў тэксце, моўныя адзінкі здольныя пера­ даць змест выказвання. Тэкст на ўроках мовы з’яўляецца сродкам удасканалення камунікатыўных здольнасцей вучняў, забяспечвае магчымасць для развіцця маўлен­ чых навыкаў слухання і разу­ мення, чытання, гаварэння і пісьма. Асноўная частка праграмы складаецца з трох кампанентаў: ведавага (тэарэтычны матэрыял), аперацыйнага (спосабы дзей­ насці) і практычнага (уменні і навыкі), што ў сукупнасці і складае змест навучання.

8 Змест вучэбнага прадмета (105 гадзін на год, 3 гадзіны на тыдзень; з іх 16 гадзін — на пісьмовыя работы і іх аналіз) Мова — найважнейшы сродак зносін (1 гадзіна) Чалавек і мова.

Камунікатыўная функцыя мовы. Чытанне і слуханне вучэбных тэкстаў, вызначэнне іх тэмы, адрасата і мэтанакіраванасці. Пастаноўка пытанняў да тэк­ стаў, вусныя і пісьмовыя адказы на іх. Паведамленне на тэму «Роля мовы ў жыцці чалавека».

Асноўныя патрабаванні да вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў Успрымаць тэкст на слых і пры чытанні; выразна, у адпаведнасці з нормамі літаратурнага вымаўлення чытаць тэкст, вызначаць яго тэму, адрасата і прызначэнне; пераказваць змест тэксту і ствараць уласныя выказванні на тэму «Роля мовы ў жыцці чалавека».

Маўленне (5 гадзін) Вусная і пісьмовая формы маўлення. Віды маўленчай дзейнасці: слуханне, чытанне, гаварэнне, пісьмо. Умовы, неабходныя для ўспрымання і стварэння выказвання. Знаёмства са стылямі маўлення: мэта і сфера выкарыстання.

Чытанне тэкстаў, вызначэнне іх стылю, мэты і сферы выка­ рыстання. Мастацкі, навуковы і гутарковы стылі маўлення: мэта, сфера выкарыстання, моўныя асаблівасці. Асноўныя патрабаванні да вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў Адрозніваць вусную і пісьмовую формы маўлення. Выяўляць прызначэнне тэкстаў, іх адрасата і мэтанакіраванасць. Вызначаць стыль тэкстаў (гутарковы, мастацкі, навуковы); ана­ лізаваць і ствараць тэксты розных стыляў.

9 Паўтарэнне вывучанага ў I—IV класах (12 гадзін, з іх 1 гадзіна — на пісьмовую работу) Назоўнік.

Род, лік, склон назоўнікаў. Змяненне назоўнікаў у адзіночным і множным ліках. Прыметнік. Сувязь прыметніка з назоўнікам. Асаблівасці змянення прыметніка па родах, ліках і склонах. Займеннік. Асабовыя займеннікі, іх змяненне. Дзеяслоў. Неазначальная форма дзеяслова. Часы дзеяслова. Змяненне дзеясловаў па асобах і ліках, правапіс канчаткаў. Змяненне дзеясловаў прошлага часу па родах, правапіс канчаткаў.

Правапіс не з дзеясловамі. Пераклад апавядальнага тэксту з рускай мовы на беларускую. Выяўленне адрозненняў у перадачы моўных сродкаў. Асноўныя патрабаванні да вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў Правільна вымаўляць гукі пры чытанні, знаходзіць націскныя склады ў словах.

Распазнаваць часціны мовы (па агульным зна­ чэнні і пытанні). Змяняць часціны мовы, правільна пісаць кан­ чаткі. Перакладаць з рускай мовы на беларускую апавядальныя тэксты, выяўляць адрозненні ў перадачы моўных сродкаў. Тэкст (8 гадзін, з іх 4 гадзіны — на пісьмовыя работы і іх аналіз) Тэкст. Прыметы тэксту: тэматычнае адзінства, разгорнутасць, паслядоўнасць, звязнасць (віды сувязі, сродкі сувязі). План тэксту. Чытанне і слуханне тэкстаў, вызначэнне іх прымет, скла­ данне плана тэксту.

Вусны і пісьмовы падрабязны пераказ тэксту па плане. Тыпы маўлення: апавяданне, апісанне, разважанне (прызначэнне і будова). Кантрольны дыктант і яго аналіз. Асноўныя патрабаванні да вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў Вызначаць тэму, асноўную думку тэксту, даваць яму загаловак, складаць план.

10 Адрозніваць тэксты-апавяданні, тэксты-апісанні і тэксты-раз­ важанні; складаць уласныя тэксты розных тыпаў.

Вусна і пісьмова падрабязна пераказваць тэкст па плане. Сінтаксіс і пунктуацыя (25 гадзін, з іх 4 гадзіны — на пісьмовыя работы і іх аналіз) Словазлучэнне. Галоўнае і залежнае словы ў словазлучэнні. Сказ як адзінка маўлення. Апавядальныя, пытальныя і пабу­ джальныя сказы. Клічныя сказы. Знакі прыпынку ў канцы сказа (паўтарэнне). Выяўленне ў тэкстах клічных сказаў, вызначэнне іх сэнсавай ролі.

Падзел тэкстаў на сказы. Пабудова сказаў розных тыпаў (па мэце выказвання і інтанацыі), уключэнне іх у тэкст. Будова сказа. Галоўныя члены сказа: дзейнік і выказнік (паўта­ рэнне). Даданыя члены сказа: дапаўненне, азначэнне, акалічнасць. Неразвітыя і развітыя сказы. Выяўленне ў тэкстах галоўных і даданых членаў сказа, вы­ значэнне іх сэнсава-граматычнай ролі. Перабудова неразвітых сказаў у развітыя.

Патрабаванні да падрабязнага пераказу. Падрабязны пераказ тэксту з простай мовай (з выкарыстан­ нем апорных слоў і словазлучэнняў). Сказы з аднароднымі членамі (без злучнікаў і са злучнікамі, з абагульняльнымі словамі пры аднародных членах і без іх), знакі прыпынку.

Чытанне тэкстаў, выяўленне сказаў з аднароднымі членамі, абгрунтаванне мэтазгоднасці ўжывання. Складанне такіх сказаў, уключэнне іх у выказванне. Сказы са звароткамі, інтанаванне, знакі прыпынку. Складаныя сказы з двума галоўнымі членамі ў кожнай частцы, іх ужыванне, інтанаванне.

Коска паміж часткамі ў складаным сказе. Знаходжанне складаных сказаў у тэксце, вызначэнне іх ролі, складанне новых, уключэнне ў вусныя і пісьмовыя выказванні.

Простая мова, інтанаванне і афармленне на пісьме. Дыялог. Афармленне дыялогу. Кантрольны дыктант і яго аналіз.

11 Асноўныя патрабаванні да вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў Дзяліць тэксты на сказы, называць граматычную аснову і сло­ вазлучэнні.

Карыстацца інтанацыяй для абазначэння меж сказаў, выяў­ ляць іх тыпы (па мэце выказвання і інтанацыі). Складаць і ўжываць розныя тыпы словазлучэнняў і сказаў (у тым ліку сказы з аднароднымі членамі і звароткамі); выконваць сінтаксічны разбор словазлучэнняў і сказаў; ставіць знакі пры­ пынку ў адпаведнасці з вывучанымі правіламі.

Чытаць тэксты, вызначаць іх адрасата, стыль, мэтанакі­ рава­ насць; выдзяляць апорныя словы і словазлучэнні. Падрабязна пераказваць прачытаныя і праслуханыя тэксты. Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія (28 гадзін, з іх 4 гадзіны — на пісьмовыя работы і іх аналіз) Гукі беларускай мовы. Літара як знак гука. Прызначэнне літар е, ё, ю, я, і. Беларускі алфавіт. Назвы літар. Склад. Націск. Правілы пераносу слоў (паўтарэнне). Чытанне тэкстаў у адпаведнасці з нормамі літаратурнага вымаўлення, з захаваннем інтанацыі.

Кантрольны падрабязны пераказ мастацкага тэксту. Галосныя гукі. Вымаўленне і правапіс галосных о, э, а; е, ё, я. Вымаўленне і правапіс спалучэнняў іё (ыё), ія (ыя), іе (ые) у запазычаных словах. Зычныя гукі. Глухія, звонкія і санорныя, свісцячыя і шыпячыя зычныя. Іх вымаўленне і правапіс. Цвёрдыя і мяккія зычныя, іх вымаўленне і правапіс. Зацвяр­ дзелыя зычныя, іх вымаўленне і правапіс. Чытанне і запіс пад дыктоўку слоў, словазлучэнняў, сказаў і тэкстаў з захаваннем арфаэпічных і арфаграфічных норм.

Мяккі знак і апостраф. Зычныя [д]—[дз’], [т]—[ц’], іх вымаў­ ленне і правапіс. Правапіс у, ў. Падоўжаныя зычныя, іх вымаўленне і правапіс. Прыстаўныя зычныя і галосныя, іх правапіс. Правапіс некаторых спалучэнняў зычных. Кантрольны дыктант і яго аналіз.

12 Асноўныя патрабаванні да вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў Адрозніваць гукі і літары; правільна вымаўляць гукі і перада­ ваць іх на пісьме; тлумачыць напісанні, карыстацца арфаграфічным слоўнікам; рабіць фанетычны разбор слоў.

Захоўваць інтанацыю пры чытанні; вызначаць сродкі, з дапа­ могай якіх дасягаецца мілагучнасць маўлення. Вусна і пісьмова падрабязна пераказваць мастацкія тэксты. Лексіка. Фразеалогія (20 гадзін, з іх 3 гадзіны — на пісьмовыя работы) Словы як назвы рэчаў, з’яў, паняццяў. Лексічнае значэнне слова. Адназначныя і мнагазначныя словы. Прамое і пераноснае зна­ чэнне слова. Сінонімы. Антонімы. Амонімы (знаёмства). Агульнаўжывальныя словы і словы абмежаванага ўжытку.

Устарэлыя словы і неалагізмы. Запазычаныя словы, іх ужыванне і правапіс. Пераклад з рускай мовы на беларускую вучэбнага тэксту. Паняцце пра фразеалагізмы, роля фразеалагізмаў у маўленні. Складанне спісаў мясцовых назваў, запіс фразеалагізмаў, пры­ казак, прымавак. Кантрольны пераказ апавядальнага тэксту. Асноўныя патрабаванні да вынікаў вучэбнай дзейнасці вучняў Вызначаць лексічнае значэнне слова па слоўніку і ў тэксце; выяўляць у тэксце агульнаўжывальныя словы і словы абмежаванага ўжытку; распазнаваць і правільна пісаць запазычаныя словы, уста­ рэлыя словы і неалагізмы, выкарыстоўваць іх у маўленні; пад­ біраць да слоў сінонімы і антонімы, карыстацца сінонімамі як срод­ кам сувязі сказаў у тэксце; выяўляць фразеалагізмы ў тэксце, тлу­ мачыць іх значэнне, вызначаць сінтаксічную ролю, ужываць у маўленні; карыстацца тлумачальным, перакладнымі слоўнікамі.

Перакладаць з рускай мовы на беларускую вучэбныя тэксты; складаць спісы мясцовых назваў, фразеалагізмаў, прыказак і пры­ мавак. Пераказваць апавядальныя тэксты.

13 Падагульненне і сістэматызацыя вывучанага за год (4 гадзіны) Рэзервовыя гадзіны (2 гадзіны) Вучэбна-метадычнае забеспячэнне Вучэбна-метадычная літаратура Беларуская мова : навучальныя і кантрольныя дыктанты : 5—9 кла­ сы : дапам.

для настаўнікаў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / Г. М. Валочка [і інш.]. — Мінск : Аверсэв, 2013, 2014.

Беларуская мова : навучальныя і кантрольныя пераказы : 5—9 класы : дапам. для настаўнікаў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / Г. М. Валочка [і інш.]. — Мінск : Аверсэв, 2012, 2014. Валочка, Г. М. Беларуская мова. 5—9 класы. Вывучаем беларускі правапіс : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / Г. М. Валочка, В. У. Зелянко. — Мінск : Нац. ін-т адукацыі ; Аверсэв, 2010, 2012.

Валочка, Г. М. Вывучаем беларускі правапіс. 5—9 кл. : вучэб.-ме­ тад. комплекс / Г. М. Валочка, В. У. Зелянко. — Мінск : Нац. ін-т адукацыі, 2010. Васюковіч, Л. С. Беларуская мова ў 5 класе : вучэб.-метад. дапам. для настаўнікаў агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / Л. С. Васюковіч, В. П. Красней, Я. М. Лаўрэль.

— Мінск : Нац. ін-т адукацыі, 2010. Гамеза, Л. М. Беларуская мова. 5 клас. Грані слова : ад гука да сказа : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / Л. М. Гамеза. — Мінск : Аверсэв, 2012. Гамеза, Л. М. Грані слова : ад гука да сказа : 5 клас : вучэб.-метад. комплекс / Л.

М. Гамеза. — Мінск : Нац. ін-т адукацыі, 2010. Жуковіч, М. В. Сучасныя адукацыйныя тэхналогіі на ўроках беларускай мовы і літаратуры : дапам. для настаўнікаў устаноў агул. сярэд.

Другое Самара

адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / М. В. Жуковіч. — Мінск : Аверсэв, 2015.

14 Красней, В. П. Беларуская мова. Тэставыя заданні для 5 класа  : у  2  ч. : дапам. для вучняў устаноў агул.

сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / В. П. Красней, Я. М. Лаўрэль. — Мазыр : Белы Вецер, 2012. Красней, В. П. Дыдактычны матэрыял па беларускай мове. 5 клас : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / В. П. Красней, Я. М. Лаўрэль. — Мазыр : Белы Вецер, 2015.

Мартынкевіч, С. В. Развіццё камунікатыўнай кампетэнцыі школь­ нікаў пры вывучэнні беларускай мовы (5—6 класы) : вучэб.-метад. да­ пам. для настаўнікаў агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / С. В. Мартынкевіч. — Мінск : Выд. цэнтр БДУ, 2010. Новікава, Г. Д. Беларуская мова. 5 клас. Апорныя канспекты : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус.

і рус. мовамі навучання / Г. Д. Новікава. — Мінск : Аверсэв, 2013, 2014. Тумаш, Г. В. Беларуская мова : 5 клас : Рабочы сшытак : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / Г. В. Тумаш. — Мінск : Аверсэв, 2012, 2013. Хмялеўская, А. У. Тэматычны кантроль па беларускай мове : 5 кл. : Рабочы сшытак : дапам. для вучняў устаноў агул. сярэд. адука­ цыі з беларус. і рус.

мовамі навучання / А. У. Хмялеўская. — Мінск : СэрВіт, 2012, 2013. Цыбульская, С. І. Беларуская мова : 5—11 класы : Кантрольныя работы : дапам. для настаўнікаў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / С. І. Цыбульская.

— Мінск : Сэр-Віт, 2012. Слоўнікі і даведнікі Анисим, Е. Н. Русско-белорусский словарь для школьников / Е. Н. Ани­ сим, О. В. Мицкевич. — Минск : Сучасная школа, 2010.

Беларускі арфаграфічны слоўнік для школьнікаў : дапам. для ўстаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / уклад. : І. У. Кандраценя, Л. П. Кунцэвіч ; пад рэд. А. А. Лукашанца. — Мінск : Аверсэв, 2011, 2013. Капылоў, І. Л. Арфаграфічны слоўнік беларускай мовы для школь­ нікаў. Новыя правілы правапісу / І. Л. Капылоў, Т. М. Маракуліна. — Мінск : Сучасная школа, 2010. Капылоў, І. Л. Беларуска-рускі слоўнік для школьнікаў / І. Л. Ка­ пылоў, І. У. Ялынцава. — Мінск : Сучасная школа, 2010.

Капылоў, І. Л. Слоўнік арфаграфічных новаўвядзенняў беларускай мовы / І. Л. Капылоў, Т. М. Маракуліна. — Мінск : Сучасная школа, 2010.

Малажай, Г. М. Школьны тлумачальны слоўнік беларускай мовы : дапам.

для ўстаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / Г. М. Малажай, Л. І. Яўдошына. — Мінск : Аверсэв, 2013. Николаева, О. М. Современный русско-белорусский словарь для школьников / О. М. Николаева, Т. Н. Трухан ; под ред. А. А. Лу­ ка­ шанца. — Минск : Літаратура і Мастацтва, 2009, 2013. Николаева, О. М. Современный русско-белорусский словарь  / О. М. Ни­ колаева, Т. Н. Трухан ; под ред. А. А. Лукашанца. — Минск : ТетраСистемс, 2011. Пішам па-беларуску : даведнік па арфаграфіі і пунктуацыі з камен­ тарыямі : дапам.

для агульнаадукац. устаноў з беларус. і рус. мовамі навучання / З. І. Бадзевіч [і інш.]. — Мінск : Нац. ін-т адукацыі, 2010. Пішам па-беларуску : даведнік па арфаграфіі і пунктуацыі з ка­ ментарыямі : дапам.

для ўстаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / З. І. Бадзевіч [і інш.]. — Мінск : Аверсэв, 2011, 2013. Разам, асобна, праз злучок : Даведнік : дапам. для настаўнікаў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання  / уклад. : Н. Д. Бандарэнка, І. Л. Капылоў, Т. М.

Маракуліна ; пад рэд. А. А. Лукашанца. — Мінск : Аверсэв, 2011, 2013. Уласевіч, В. І. Беларуска-рускі тлумачальны слоўнік новых слоў і новых значэнняў слоў / В. І. Уласевіч, Н. М. Даўгулевіч. — Мінск : Аверсэв, 2013.

16 БЕЛАРУСКАЯ ЛIТАРАТУРА Тлумачальная запіска Вучэбная праграма па беларускай літаратуры для ўстаноў агуль­ най сярэдняй адукацыі распрацавана ў адпаведнасці з агуль­ нымі задачамі ўдасканалення як сістэмы адукацыі ўвогуле, так і літаратурнага навучання ў прыватнасці.

Вывучэнне беларускай літаратуры ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі арыентавана на дасягненне мэт, вызначаных Кодэксам Рэспублікі Беларусь аб адукацыі, і ажыццяўляецца ў адпаведнасці з асноўнымі па­ ла­ жэннямі Канцэпцыі вучэбнага прадмета «Беларуская літара­ тура». Галоўная мэта навучання прадмету  — далучэнне вучняў да багацця беларускай і сусветнай мастацкай літаратуры, эстэтычнае спасціжэнне вучнямі свету, складанасці чалавечых узаемаадносін і на гэтай аснове выхаванне асобы з глыбока гуманістычным і дэмакратычным светапоглядам, самастойным мысленнем, з раз­ вітым, высокакультурным пачуццём нацыянальнай і асабістай са­ ма­ павагі, адданасцю агульначалавечым ідэалам, асобы з выразна вы­ яўленымі творчымі схільнасцямі, здатнай ператварыць успрыманне пры­ гажосці (эстэтычнае ўспрыманне) у стымул маральнага самаўдасканалення, інтэлектуальнага і духоўнага развіцця.

Аснову зместу беларускай літаратуры як вучэбнага прадмета складаюць чытанне і тэкстуальнае вывучэнне высокамастацкіх тво­ раў нацыянальнай класікі і вядомых майстроў слова. Гэтыя творы вызначаюцца багатым пазнавальным і выхаваўчым патэнцыялам, з’яўляюцца даступнымі для вучняў пэўнага ўзросту. Цэласнае ўспрыманне і разуменне літаратурных твораў, фарміраванне ўмен­ няў аналізаваць і інтэрпрэтаваць мастацкі тэкст магчыма толькі пры адпаведнай эмацыянальна-эстэтычнай рэакцыі чытача.

Вучэбная праграма для V класа заснавана на ідэях кампетэнт­ наснага падыходу, паводле якога засваенне зместу навучання на­ кі­ равана на фарміраванне прадметных, метапрадметных і асобасных кампетэнцый вучняў. Рэалізацыя такога падыходу прадугле­ дж­

17 вае ўзмацненне дзейнасна-практычнага кампанента літаратурнай адукацыі.

У сувязі з чым у праграме акрэсліваюцца асноўныя віды вучэбнай дзейнасці вучняў і патрабаванні да яе вынікаў. Курс V класа ў сістэме літаратурнай адукацыі займае асобае месца як пераходны ад пачатковага этапа навучання (літаратурнае чытанне) да сярэдняга (літаратурнае навучанне).

Прапедэўтычны курс літаратуры мае на мэце сфарміраваць у вучняў уяўленне пра літаратуру як чалавеказнаўства і як мас­ тац­ тва слова, якому ўласцівыя адметныя спосабы вобразнага ад­ лю­ ст­ равання жыцця. Усведамленне вучнямі чалавеказнаўчага аспек­ ту літаратуры — пазнання свету і чалавека праз мастацкае, эстэ­ тыч­ нае іх адлюстраванне і ўспрыманне, праз маральна-эстэ­ тыч­ ную ацэнку рэчаіснасці, жыццёвых з’яў і падзей — асноўнае ў курсе літаратуры V класа.

Галоўным аб’ектам на ўроку літаратуры з’яўляецца мастацкі твор, яго жыццёва-пазнавальныя, мастацкаэстэтычныя, каштоўнасна-ацэначныя якасці. Асноўная задача настаўніка на ўроках літаратуры ў V класе заключаецца ў тым, каб зацікавіць вучняў чытаннем, скіраваць іх увагу на пазнанне мастацкай прыроды фальклорных і літаратурных твораў, навучыць успрымаць літаратуру як мастацтва слова.

Напрамак вывучэння літаратуры ў V класе і прынцыпы структуравання зместу вызначаны ў адпаведнасці з логікай чытацкага ўспрымання мастацкага твора, калі асваенне жыццёвага матэрыялу (зместу) у яго вобразным увасабленні натуральна спалучаецца з пазнаннем і ўсведамленнем галоўных асаблівасцей літаратуры як мастацтва. Матэрыял пададзены сістэмна, згрупаваны ў ад­ па­ вед­ ныя тэматычныя блокі, для таго каб вучні авалодвалі па­ раў­ нальным падыходам у працэсе аналізу мастацкіх твораў і іх кам­ панентаў.

У выніку такога структуравання зместу кожны асоб­ ны твор выступае як адметная мастацкая з’ява, а ўсе тэксты разам узятыя дазваляюць убачыць ідэйна-тэматычную разнастайнасць літаратуры, яе эстэтычнае багацце.

Пры гэтым настаўнік у працэсе асэнсавання твора дапамагае вучням назапашваць неабходныя літаратурныя веды на аснове засваення сутнасці канкрэтных тэарэтычных паняццяў. Па тэорыі літаратуры адабраны асобныя, даступныя вучням пэўнага ўзросту паняцці, звязаныя з мастацкім творам і яго кампанентамі (тэма, сюжэт, літаратурны герой у мастацкім творы; моўныя вобразныя сродкі — эпітэт, параўнанне), а таксама звесткі пра фальклор і некаторыя яго жанры.

18 У адпаведнасці з узроставымі і псіхалагічнымі асаблівасцямі вучняў, іх жыццёвым і чытацкім вопытам быў вызначаны змест курса літаратуры — фальклорныя і літаратурныя творы, больш складаныя (у параўнанні з IV класам) і разнастайныя па тэматыцы і жанрах, мастацкіх асаблівасцях, якія даюць магчымасць шырокага «агляду» жыцця.

Паколькі ў падлеткавым узросце фарміруецца сістэма каштоўнасных адносін да жыцця, адбываецца працэс самаўсведамлення асобы, яе духоўнага станаўлення, вялікая ўвага надаецца творам, якія выяўляюць найважнейшыя грамадзянскія, маральна-этычныя якасці ў характары і паводзінах чалавека, яго адносінах да Радзімы, яе мінулага і сучаснага, да сваёй культуры і мовы, да захавання прыроды і г.

д. Такім чынам, у курсе літаратуры V класа дамінуе жанраватэматычны падыход, а ў цэнтры знаходзіцца мастацкі твор і яго будова. Дзеля развіцця пазнавальных інтарэсаў, выхавання мастацкаэстэтычнага густу і фарміравання цэласнага светапогляду вучняў мэтазгодна прадугледжваць пры навучанні беларускай літаратуры рэалізацыю міжпрадметных сувязей перш за ўсё з такімі вучэбнымі прадметамі, як «Беларуская мова», «Русская литература», «Мас­ тацтва (айчынная і сусветная мастацкая культура)».

Структура ўрокаў беларускай літаратуры і іх форма абумоў­ ліваюцца мэтавымі ўстаноўкамі, узростам вучняў, мастацкай своеасаблівасцю твора, этапамі яго вывучэння.

Гутарка і лекцыя, чытанне і абагульненне, аналіз і сачыненне, абарона праектаў і завочная экскурсія, «паэтычная хвілінка» і работа з падручнікам — усе гэтыя формы навучання маюць сваю спецыфіку, якая праяў­ ляецца ва ўнутранай логіцы разгортвання ўрока, і забяспечваюць такія яго якасці, як цэласнасць, навучальная, выхаваўчая і развіццёвая накіраванасць, праблемнасць, дзейсны характар, дыялагічнасць.

На вывучэнне літаратуры ў V класе адведзена 70 гадзін (з іх адпаведна 62 гадзіны — на вывучэнне і абмеркаванне твораў, 4 га­ дзіны — на творчыя работы, 4 гадзіны — на ўрокі па творах для дадатковага чытання).

Гадзіны, адведзеныя на творчыя работы, настаўнік размяркоўвае ў адпаведнасці з уласным каляндарным планам.

19 Са спіса твораў, прапанаваных для дадатковага чытання, на­ стаўнік выбірае тыя, выкарыстанне якіх ён лічыць найбольш дарэчным у пэўным класным калектыве, улічваючы індывідуальныя магчымасці вучняў і наяўнасць тэкстаў у бібліятэчным фондзе.

Змест вучэбнага прадмета (70 гадзін) Уводзіны (1 гадзіна) Падарожжа па Краіне літаратуры. Тэматычная, змястоўная разнастайнасць фальклорных і літаратурных твораў. Пазнавальнае, выхаваўчае і эстэтычнае значэнне літаратуры.

І. Роднае слова (4 гадзіны) П я т р у с ь Б р о ў к а. «Калі ласка». Родная мова — крыніца натхнення пісьменніка. Эмацыянальнасць выказвання. Мастацкая дасканаласць паэтычных вобразаў, інтанацыйнае багацце верша. Раскрыццё характару беларуса. Заклапочанасць паэта лёсам роднай мовы. Я ў г е н і я Я н і ш ч ы ц.

«Мова». Замілаванне аўтара вы­ раз­ насцю і прыгажосцю беларускага слова. Роздум пра няпросты лёс беларускай мовы на працягу шматгадовай гісторыі народа. Спа­ вядальны характар верша.

Эмацыянальная выразнасць паэтычных радкоў. Дасканаласць сродкаў мастацкага выяўлення, адметная роля эпітэтаў у стварэнні мастацкіх вобразаў верша. А н а т о л ь Г р а ч а н і к а ў. «Дрымотна ціснуцца кусты.». Паэтызацыя роднай прыроды ў творы.

Выяўленне трывогі, ду­ шэў­ нага ўзрушэння паэта на фоне гарманічнага быцця прыроды. Роля аўтарскага звароту да роднага краю. Асаблівасці будовы мовы. У л а д з і м і р К а р а т к е в і ч. «Бацькаўшчына» або Я ў г е н К р у п е н ь к а. «Ёсць у кожнага з нас…». Гонар паэта за сваю

20 Радзіму, захапленне яе краявідамі. Мастацкае адлюстраванне прыроднага наваколля ў вершы.

Глыбокі лірызм, шчырасць і непасрэднасць у перадачы пачуццяў паэта. Вобразнасць, эмацыянальная насычанасць мовы. Мастацтва1. Ж ы в а п і с: В. Цвірка.

«Мая Радзіма», «За­ слаўе»; М. Ісаёнак. «Песня аб маёй зямлі»; І. Пушкоў. «Вясна на Нёмане»; А. Казлоўскі. «Зялёны май»; М. Рагалевіч. «Сімфонія вясны»; В.

Бялыніцкі-Біруля. «Лотаць зацвіла»; В. Бяляўскі. «Бе­ ларускі краявід» і інш. II. Вусная народная творчасць (13 гадзін) Народныя казкі «Разумная дачка». Займальнасць казачнага сюжэта. Выяў­ ленне народнай кемлівасці, дасціпнасці, спрыту і розуму ў воб­ ра­ зе дачкі бедняка. Вобразы мужыка, пана, багацея і яго жон­ кі. Індывідуалізацыя мовы персанажаў. Дыялог як сродак харак­ та­ рыстыкі пана і дзяўчынкі-сямігодкі. Роля фантазіі і выдумкі, характар канфлікту, адметнасці вобразнай сістэмы і стылю бытавой казкі.

Гумар у творы. «Залаты птах». Сцвярджэнне высокіх маральных каштоўнасцей: працавітасці, смеласці, дабрыні і спагадлівасці. Супрацьстаянне дабра і зла як пастаянны матыў народнай казкі. Вобраз галоўнага героя. Мастацкая гіпербала як сродак характарыстыкі персанажа.

«Музыкі». Характарыстыка казачных герояў — асла, сабакі, ката і пеўня. Сіла адданага, вернага сяброўства ў пераадоленні жыццёвых нягод. Займальнасць казачнага сюжэта. Адметнасць казкі пра жывёл. Легенды «Нарач». Гісторыя паходжання возера. Еднасць чалавека і пры­ роды. Фантастычнае і чароўнае ў легендзе аб Найрыце. Па­ 1 Разгляд твораў рубрыкі «Мастацтва» адбываецца на выбар на­ стаўніка і ў першую чаргу з апорай на вядомае.

Яны выкарыстоўваюцца ў якасці ілюстрацыйнага матэрыялу, дадатковыя гадзіны на авалоданне імі не патрабуюцца.

21 эты­ зацыя прыгажосці, душэўнай чысціні, вернасці ў каханні. Ма­ ральная перавага Найрыты над панам. Лаканічнасць і мастацкая выразнасць мовы. «Пестунь». Мастацкая выразнасць легенды, багацце бытавых і сацыяльных рэалій, даступнасць зместу і лаканізм формы. Спосабы абмалёўкі вобразаў. Павучальны змест твора. Мастацтва. Беларускія легенды, казкі ў творах мастакоў А.

Александровіча, А. Навіцкага, Ю. Зайцава, В. Валынца, У. Глад­ кевіча і інш.; мультфільмы, тэатральныя, тэле- і радыёспектаклі па легендах, казках. Загадкі Паэтычнае асэнсаванне свету ў загадках. Дасціпнасць і мудрасць беларускіх загадак, іх тэматычнае багацце.

Роля загадкі ў выхаванні кемлівасці, знаходлівасці. Будова, іншасказальны характар, лаканізм загадак. Прыказкі Увасабленне ў прыказках вопыту і мудрасці народа. Разнастай­ насць тэматыкі, сцісласць і выразнасць, пераносны сэнс прыка­ зак. Лаканізм, трапнасць і дакладнасць мовы. Прыказкі як своеасаб­ лівыя мастацкія творы. Прыкметы i павер’і Спасціжэнне чалавекам навакольнага свету і ўсведамленне свайго месца ў ім. Функцыі прыкмет і павер’яў, іх скіраванасць на паляпшэнне дабрабыту працоўнага чалавека.

Афарыстычнасць, трапнасць народных прыкмет. Блізкасць прыкмет і павер’яў да іншых фальклорных жанраў (загадак, казак, легенд, прыказак). Тэорыя літаратуры. Народная казка. Віды казак (пра жывёл, чарадзейныя, бытавыя).

Легенды, іх асаблівасці. Загадкі. Прыказкі. Прыкметы і павер’і. III. Літаратурныя казкі і легенды (10 гадзін) М а к с і м Т а н к. «Ля вогнішч начлежных» (урывак з паэмы «Нарач»). Мастацкае пераасэнсаванне легенды пра ўтварэнне возера Нарач. Выкарыстанне ў творы фальклорных матываў і

22 сюжэтаў. Паэтызацыя вернасці і кахання. Вобразы Галі і Васіля. Драматызм і напружанасць сюжэта. Сродкі мастацкай выразнасці ў творы. Я к у б К о л а с. «Крыніца». Алегарычны змест і патрыятычны пафас казкі.

Характарыстыка крыніцы праз яе адносіны да родных мясцін. Усведамленне гарой сваёй адказнасці перад будучыняй. Аўтар-апавядальнік у творы. Сувязь паэтыкі казкі з вуснай народнай творчасцю.

У л а д з і м і р К а р а т к е в і ч. «Нямоглы бацька». Фальклор­ ная аснова твора. Гуманістычны пафас казкі. Шанаванне мудрасці і вопыту бацькоў, выхаванне ўдзячнасці, павагі, уважлівасці і міласэрнасці да іх.

Адносіны аўтара да герояў і падзей. Г е о р г і й М а р ч у к. «Чужое багацце». Сюжэт казкі, яго займальнасць. Маральна-этычныя праблемы твора. Сродкі мастацкага выяўлення. А н д р э й Ф е д а р э н к а. «Падслуханая казка». Аўтарская інтэрпрэтацыя гісторыі паходжання кветак маргарытак у розных краінах Еўропы.

Індывідуалізацыя казачных персанажаў. Свое­ асаблівасць будовы і адметнасць мовы літаратурнай казкі. Тэорыя літаратуры. Літаратурная казка, яе блізкасць да народнай казкі. Легенда ў літаратуры, падабенства да народных легенды і падання і іх адрозненне. IV. Выразнасць мастацкага слова (8 гадзін) М а к с і м Б а г д а н о в і ч. «Зімой».

Паэтычны малюнак зімовага вечара. Непасрэднасць, вастрыня паэтычнага света­ ўспрымання. Фальклорна-рамантычны каларыт карцін прыроды, іх эмацыянальная выразнасць. Вобразна-выяўленчыя сродкі. Гукавая інструментоўка верша. А н а т о л ь Г р а ч а н і к а ў. «Зоры спяваюць». Паэтызацыя зорнага неба, зачараванасць яго прыгажосцю і гармоніяй. Філа­ софскі роздум пра бясконцасць сусвету, шчасце яго сузірання і пазнання. Сцісласць і эмацыянальнасць выказванняў, выразнасць і пластычнасць мовы.

Я к у б К о л а с. «Песня ляснога жаваранка» (урывак з тры­ логіі «На ростанях»). Майстэрства пісьменніка ў перадачы колеравай і гукавой гамы навакольнага свету. Замілаванасць хара

23 ством прыроды, захапленне цудоўнай песняй ляснога жаваранка, перададзеныя праз арыгінальныя эпітэты, метафары, параўнанні.

Вобразнасць, выразнасць і пластычнасць мовы. Я к у б К о л а с. «На рэчцы» (урывак з паэмы «Новая зямля»). Паэтызацыя зімовага пейзажу. Выяўленне паўнаты і радасці жыцця праз вобразны і інтанацыйны лад верша. Адухоўленасць карціны прыроды. Мастацкая выразнасць мовы. У л а д з і м і р К а р а т к е в і ч.

«Лісце» або А н а т о л ь Г р ач а н і к а ў «Як ападае ліст.». Суладнасць пачуццяў паэта і прыроды, адчуванне духоўнага адзінства з зямлёй.

Паэтычная адухоўленасць з’яў прыроды. Майстэрства аўтара ў стварэнні вобраза восені, тонкасць паэтычнага светаадчування. Эмацыянальная пра­ нікнёнасць, цеплыня, задушэўнасць выказванняў, даверлівасць інтанацый. Захапленне хараством восені, перададзенае праз шматлікія тропы, напеўны рытм верша. А н а т о л ь Г р а ч а н і к а ў. «Верасень». Паэтычнае аду­ хаўленне прыроды ў вершы. Майстэрства паэта ў стварэнні вобраза восені, арыгінальнасць паэтычнага светаадчування, шчырасць пачуццяў.

Эмацыянальная пранікнёнасць, цеплыня, задушэўнасць выказванняў, даверлівасць інтанацый. П я т р у с ь Б р о ў к а. «Кропля». Адлюстраванне зменлівасці прыроды падчас навальніцы. Багацце зрокавых малюнкаў. Паэтыч­ ны сэнс вобразна-выяўленчых сродкаў і рытмічнай арганізацыі верша. Тэорыя літаратуры. Сродкі мастацкай выразнасці ў літа­ ратурным творы.

Эпітэт, параўнанне. Мастацтва. Ж ы в а п і с: В. Бялыніцкі-Біруля. «Восень», «Лес задрамаў», «Аголеныя бярозкі»; В. Ціханаў. «Восеньскі ма­ тыў»; У. Сулкоўскі. «Бервянец. Восень»; А. Бараноўскі. «Восень на Прыпяці»; Ф. Рушчыц. «Зімовая казка»; В. Цвірка. «Беларускі пейзаж» і інш. V. Літаратурны твор — складанае i непадзельнае мастацкае адзінства (21 гадзіна) Я к у б К о л а с. «Дарэктар» (урывак з паэмы «Новая зямля»). Паэтычнае асэнсаванне штодзённага жыцця сялянскіх дзяцей.

24 Прырода і дзеці, іх дапытлівасць, назіральнасць.

Аўтарскі гумар у паказе паводзін хлопчыкаў. Рытмічны малюнак, вобразна-выяў­ ленчыя сродкі (адмоўныя паралелізмы, эпітэты, параўнанні). Я к у б К о л а с. «У старых дубах». Сяброўства Грышкі і Базыля. Неабдуманы ўчынак Грышкі. Майстэрства пісьменніка ў раскрыцці ўнутранага свету дзяцей.

Роля малюнкаў прыроды ў творы. М і х а с ь Л ы н ь к о ў. «Васількі». Трагедыя Міколкі і яго родных. Аўтарскі боль па загубленым маленстве. Кантраснасць і эмацыянальная сугучнасць карцін прыроды і настрою хлопчыка. Прыёмы абмалёўкі характараў Міколкі і дзеда Нупрэя. Драматызм, напружанасць сюжэта. Роля заключнага эпізоду ў раскрыцці тэмы. Пейзаж у творы. Лірычнасць апавядання. Р ы г о р Б а р а д у л і н. «Бацьку» або В а с і л ь З у ё н а к. «Прыйдзі аднойчы.».

Роздум паэтаў пра лёс бацькі, трагедыю дзяцей — ахвяр вайны. Спалучэнне ў вершах глыбокага лірызму з патрыятычным пафасам. А н а т о л ь К у д р а в е ц. «Цітаўкі». Маральна-этычныя праб­ лемы ў творы. Узаемаадносіны дзяцей з вартаўніком Агеем. Пры­ ёмы псіхалагічнай абмалёўкі характараў. Уплыў дзеда Агея на маральнае сталенне Кастуся. Сюжэт апавядання. Г е н р ы х Д а л і д о в і ч. «Страта». Рэальная аснова апавядання. Трагічны лёс Міці Бокуця. Чуласць, міласэрнасць, спачуванне Стасіка ў адносінах да хворага сябра.

Майстэрства пісьменніка ў абмалёўцы характараў хлопчыкаў, псіхалагізм у раскрыцці пера­ жыванняў Стасіка. Адметнасці будовы апавядання. Аўтар-апавя­ дальнік у творы. М а к с і м Л у ж а н і н. «Добры хлопец Дзік». Рэальная жыццёвая аснова твора. Гісторыя Дзіка. Майстэрства пісьменніка ў стварэнні вобраза сабакі, узаемаадносіны Дзіка з Гаспадаром, іншымі персанажамі аповесці. Сродкі раскрыцця характараў герояў твора. Асоба аўтара-апавядальніка. Адметнасць будовы аповесці. У л а д з і м і р К а р а т к е в і ч.

«Былі ў мяне мядзведзі». Выяўленне духоўнай шчодрасці чалавека ў клопатах аб прыро­ дзе. Гісторыя Бурыка, яе значэнне ў раскрыцці ідэі апавядання. Паяднанасць жыцця людзей з жыццём прыроды. Пластычнасць вобразаў. Асоба аўтара-апавядальніка ў творы.

25 Тэорыя літаратуры. Тэма, сюжэт мастацкага твора. Эпізод у творы. Літаратурны герой, сродкі яго паказу — перажыванні, учынкі, партрэт, мова, мастацкія дэталі, пейзаж, аўтарская характарыстыка (пачатковыя паняцці).

Мастацтва. Ж ы в а п і с: У. Зінкевіч. «Шчасце мірнага дня»; С. Гарачаў. «Дзяцінства»; М. Селяшчук. «А раптам гэта ўзнікне перад табой?»; М. Савіцкі. «Дзеці вайны», «Партызаны. Блакада» і інш. VI. Прыгоды i падарожжы (4 гадзіны) М і х а с ь Л ы н ь к о ў.

«Пра смелага ваяку Мішку і яго слаўных таварышаў». Прыгодніцкі характар аповесці. Займальнасць сюжэта. Роля гумарыстычных элементаў у выяўленні аўтарскіх адносін да байцоў і іх любімцаў: Мішкі, Жука, Барадатага.

Кампазіцыя аповесці. Паўтарэнне і абагульненне вывучанага за год (1 гадзіна) Рэкамендацыйны спіс твораў для завучвання на памяць М. Багдановіч. «Зімой». Якуб Колас. «Дарэктар» (з паэмы «Новая зямля») — пачатак (апі­ санне восені). Р. Барадулін. «Бацьку» або В. Зуёнак. «Прыйдзі аднойчы.». М. Лынькоў «Пра смелага ваяку Мішку і яго слаўных таварышаў» (пачатак раздзела «Як Мішка трапіў на вайсковую службу» да слоў: «I Мішка стараўся»).

Прыкладны спіс твораў для дадатковага чытання1 В. Адамчык. «Сонечны зайчык», «Маці». X. К. Андэрсен. «Казкі». 1 Творы, прапанаваныя для пазакласнага чытання, даюцца на выбар.

26 Беларускія народныя казкі. «Бяздоннае багацце»: легенды, паданні, сказы (уклад. А. I. Гурскі). Я. Брыль. «Цюцік». Э. Валасевіч. «Дняпроўскі чарадзей». Браты Грым. «Казкі». А. Гарун. «Датрымаў характар». А. Грачанікаў. «Казка пра Івана-ганчара і пачвару цара».

У. Дубоўка. «Як сінячок да сонца лётаў». Д. Зальтэн. «Бэмбі». М. Зарэмба. «Паддаўкі», «Арэхавы Спас». К. Каганец. «Скрыпач і ваўкі». У. Караткевіч. «Чортаў скарб», «Кацёл з каменьчыкамі». Р. Кіплінг. «Маўглі». Якуб Колас. «Што яны страцілі», «Стары лес». А. Ліндгрэн. «Браты Львінае Сэрца». М. Лынькоў. «Міколка-паравоз». А. Масла. «Таямніцы закінутай хаты». «Прыстань ваўкалакаў»: чарадзейныя казкі (уклад.

А. I. Гурскі). Э. Распэ. «Прыгоды барона Мюнхаўзена». П. Сіняўскі. «Зачараваная гаспадарка». А. Якімовіч. «Рыжык», «Залатая дзіда». Асноўныя віды ВУЧЭБНАЙ ДЗЕЙНАСЦІ па літаратуры Чытанне мастацкага твора і паўнавартаснае яго ўспрыманне. Беглае чытанне ўголас знаёмага тэксту. Выразнае чытанне мастацкіх твораў, прадугледжаных праграмай. Складанне плана (у тым ліку цытатнага) апавядальнага твора ці ўрыўка з яго.

Вусны пераказ (сціслы, выбарачны, падрабязны) невялікага апавядальнага твора або ўрыўка з яго. Назіранне за мовай і асаблівасцямі будовы мастацкага твора. Вуснае слоўнае маляванне. Мастацкае расказванне. Каментаванне мастацкага тэксту. Супастаўленне мастацкіх твораў. Устанаўленне асацыятыўных сувязей літаратурнага твора з творамі жывапісу і музыкі.

27 Стварэнне ілюстрацый да літаратурнага твора і іх прэзентацыя. Вуснае сачыненне з элементамі апісання і разважання па вы­ вучаным творы: разгорнуты адказ на пытанне з элементамі харак­ тарыстыкі літаратурнага героя.

Вуснае сачыненне-апавяданне на аснове асабістых назіранняў і ўражанняў аб падзеях і з’явах жыцця. Складанне вусных замалёвак, уласных казак, загадак. Вусны водгук на самастойна прачытаны літаратурны твор, на твор выяўленчага мастацтва, кінафільм або тэлеперадачу. Чытанне па асобах, інсцэніраванне і мізансцэніраванне эпізодаў з літаратурных твораў. Выкананне творчых заданняў, абумоўленых жанравай пры­ ро­ дай мастацкага тэксту. Асноўныя патрабаванні да ВЫНІКАЎ ВУЧЭБНАЙ ДЗЕЙНАСЦІ вучняў Вучні павінны в е д а ц ь:   аўтараў, назвы і змест вывучаных твораў;   адметныя жанравыя ўласцівасці народных і літаратурных легенд, казак, загадак, прыказак, прыкмет, павер’яў;   выяўленчыя сродкі мастацкай выразнасці мовы;   творы для завучвання на памяць.

Вучні павінны ў м е ц ь:   выразна, у патрэбным тэмпе чытаць уголас літаратурныя творы, выяўляючы аўтарскую пазіцыю і свае адносіны да адлюстраванага;   узнаўляць мастацкія карціны, створаныя пісьменнікам;   самастойна дзяліць твор на часткі;   складаць план невялікага апавядальнага твора ці ўрыўка з яго;   сцісла, выбарачна або падрабязна вусна пераказваць невялікі апавядальны твор ці ўрывак з яго;   вылучаць эпізоды ці дэталі, важныя для характарыстыкі дзейных асоб; знаходзіць сувязь паміж падзеямі ў вывучаным творы;

  знаходзіць выяўленчыя сродкі мовы і з дапамогай настаўніка вызначаць іх ролю ў стварэнні вобраза, раскрыцці тэмы твора;   характарызаваць героя мастацкага твора па яго ўчынках, паводзінах, перажываннях;   рыхтаваць вусныя сачыненні з элементамі апісання і разважання (разгорнуты адказ, адказ на пытанне і паведамленне пра героя), апісваць свае ўражанні і назіранні аб падзеях і з’явах жыцця;   даваць вусны водгук на самастойна прачытаны літаратурны твор і на творы іншых відаў мастацтва, выказваючы свае адносіны да герояў і падзей;   карыстацца даведачным апаратам падручніка.

29 Русский язык Пояснительная записка Цель обучения русскому языку — сформировать у учащихся систему знаний о языке и речи; научить их пользоваться языком во всех видах речевой деятельности (чтение, слушание, письмо, говорение), в избранных сферах применения языка; развивать интеллектуальную, духовно-нравственную, коммуникативную, гражданскую культуру учащихся.

Задачи обучения русскому языку: z z языковое и речевое развитие учащихся на основе усвоения знаний о системе русского языка на всех его уровнях (фонетика, лексика, состав слова и словообразование, морфология, синтаксис), правил функционирования языковых средств в речи, норм русского литературного языка (произносительных, речевых, морфологических, синтаксических, орфографических и пунктуационных); обогащение словарного запаса и грамматического строя речи учащихся; формирование правописных умений и навыков, умений пользоваться языком в различных видах речевой деятельности (языковая и речевая компетенция); z z формирование коммуникативных умений на основе овладения учащимися речеведческими понятиями (культура устной и письменной речи, текст, типы, стили, жанры речи, правила речевого общения), способами выражения мысли в устной и письменной форме, умений создавать самостоятельные связ­ ные высказывания различных стилей, типов и жанров речи (коммуникативная компетенция); z z формирование речевой культуры учащихся на основе освоения языка как системы сохранения и передачи культурных ценностей, как средства постижения русской, национальной культуры в контексте общемировой; развитие способности пользоваться культурологическими сведениями для обеспече

30 ния полноценной коммуникации (лингвокультурологическая компетенция); z z развитие средствами языка интеллектуальной, духовнонравственной, коммуникативной, гражданской культуры учащихся (социокультурная компетенция).

Курс русского языка в V классе направлен прежде всего на применение полученных знаний и умений в речевой практике. Оптимальными и эффективными подходами, определяющими теоретическую и методическую базу обучения языку и речи, являются системно-функциональный, коммуникативно-деятельностный, социокультурный и лингвокультурологический подходы. Системно-функциональный подход предполагает усвоение системы русского языка, единиц разного уровня с точки зрения значения, строения и назначения в речи; отбор и организацию языкового материала для создания различных видов речевой деятельности, формирования языковой и речевой компетенции учащихся.

Коммуникативно-деятельностный подход определяет такую организацию и направленность занятий по русскому языку, при которой цель обучения связана с обеспечением максимального приближения учебного процесса к реальному процессу общения.

Объектом обучения с позиции этого подхода является речевая деятельность во всех ее видах. В основе коммуникативно-деятельностного подхода заложена не столько реальность самих ситуаций, сколько реальность деятельности учащихся в предлагаемых ситуациях, что способствует формированию коммуникативной компетенции. Социокультурный подход к обучению русскому языку также относится к деятельностному типу, реализация которого предполагает не только ознакомление с материальными и духовными ценностями, способами выражения которых являются язык, литература, искусство, история и др., но и овладение умениями пользоваться полученными знаниями о наследии страны, обычаях, правилах, нормах, ритуалах, социальных стереотипах и т.

д. в процессе общения. Лингвокультурологический подход к обучению русскому языку позволяет сориентировать все уровни владения языком на фор­ мирование лингвокультурологической компетенции, воспитания речевой культуры учащихся на основе освоения языка как средства постижения русской, национальной культуры в контексте общемировой.

31 Лингвокультурологический подход к обучению языку относится также к деятельностному типу.

Его реализация предполагает овладение умениями пользоваться полученными знаниями в процессе общения. Системно-функциональный подход к обучению учащихся предопределил выбор линейно-опережающего и концентрического принципов построения содержания обучения русскому языку в V—IX классах как наиболее соответствующих современным требованиям к организации процесса обучения, развитию и воспитанию языковой и речевой личности. Линейность структуры содержания обучения обеспечивает последовательное изучение многоуровневой системы языка, опережение — параллельное формирование языковых, речевых и коммуникативных умений.

Опережение осуществляется благодаря изучению в V классе пропедевтического раздела «Синтаксис», разделов «Лексика», в VI—VII классах  — разделов «Состав слова. Словообразование», «Морфология» на синтаксической основе. Речевые разделы «Культура речи», «Текст», «Стили речи», «Жанры речи» изучаются концентрически с V по IX классы, что позволяет учитывать возрастные возможности учащихся, обеспечивать сравнительно раннее ознакомление с необходимым теоретическим материалом для формирования речевых умений, а также прочность усвоения в результате возвращения к теме в каждом последующем классе на новом уровне и в расширенном объеме.

Линейно-опережающий и концентрический принципы дают возможность осознавать языковые и речевые явления во взаимо­ связи и одновременно формировать и совершенствовать языковую, речевую и коммуникативную компетенцию учащихся. Учебный материал для изучения в V—IX классах группирует­ ся по блокам с учетом основных содержательных линий и представлен как перечисление учебных разделов, составляющих основу данного учебного предмета и предъявляемых учащемуся как объект усвоения: 1.

Язык и речь. Культура речи. Стили речи. Жанры речи. Текст. 2. Фонетика. Орфоэпия. Графика. 3. Орфография. 4. Лексика и фразеология.

32 5. Грамматика. 5.1. Состав слова и словообразование. 5.2. Морфология и правописание частей речи. 5.3. Синтаксис и пунктуация. Принципами отбора содержания обучения являются: z z учет функционально-семантических особенностей фактов языковой системы; z z минимизация теоретических сведений на основе их значимости для речевой деятельности; z z учет общих и специфических особенностей белорусского и русского языков; z z опора на этнокультуру (при отборе дидактического материала); z z опора на текст как на предмет обучения и продукт речевой деятельности.

Языковой курс каждого класса открывается разделом «Текст», содержание которого вооружает учащихся необходимыми знаниями по теории текстообразования и развивает умение свободно создавать тексты с учетом речевой ситуации.

В содержании программы для V класса выделена специально рубрика «Виды речевой деятельности». Обучающие виды работ по развитию связной письменной речи учащихся соотносятся с основными разделами курса русского языка. Проведение учебных занятий по развитию устной и письменной речи учащихся является обязательным.

Содержание учебного предмета (105 ч) Повторение изученного в начальных классах (4 ч) Культура устной и письменной речи (7 ч) Нормы литературного языка: произносительная, словообразовательная, морфологическая, синтаксическая, орфографическая, пунк­

33 туационная. Качества речи: правильность, точность, логичность, богатство, чистота, уместность, выразительность (ознакомление).

Диалог. Монолог. Виды речевой деятельности: подробное изложение. Учебно-языковые умения и навыки: осмысление понятий «язык» и «речь»; обнаружение нарушений языковой нормы в речи; анализ качеств речи; овладение элементарными умениями построения диалога и монолога. Коммуникативные умения и навыки: осознанный выбор темпа и громкости устной речи; создание связных высказываний с учетом требований точности, богатства, чистоты, уместности, логичности и выразительности речи; корректировка речи; умение вести диалоги в ситуациях официального и неофициального общения.

Речевая ситуация. Стили речи (3 ч) Понятие о речевой ситуации. Признаки речевой ситуации. Стили речи: художественный, научный, публицистический, официально-деловой, разговорный (ознакомление).

Курс валюты

Речевая норма. Учебно-языковые умения и навыки: осмысление признаков речевой ситуации; характеристика речевой ситуации; осмысление признаков функциональных стилей речи.

Коммуникативные умения и навыки: создание устных и письменных связных высказываний, различных по стилю. Жанры речи (7 ч) Загадка. Рассказ. Сказка. Содержание, композиция, языковые средства. Виды речевой деятельности: сочинение-повествование о случае из жизни. Учебно-языковые умения и навыки: выявление особенностей композиции и употребления языковых средств загадки, рассказа и сказки. Коммуникативные умения и навыки: создание в устной или письменной форме загадки, рассказа и сказки.

34 Синтаксис и пунктуация (17 ч) Словосочетание (3 ч) Строение и грамматическое значение словосочетаний: главное и зависимое слово в словосочетании; смысловой вопрос к зависимому слову.

Орфографическая норма. Правописание падежных окончаний имен существительных и прилагательных. Грамматическая норма. Согласование имен прилагательных с именами существительными. Правильный выбор падежной формы имени существительного при управлении. Правильное употребление глаголов одеть, надеть.

Произносительная норма. Ударение в формах винительного падежа имен существительных женского рода (вóду, ру ´ку, нóгу, гóлову, стóрону, стéну, дóску). Учебно-языковые умения и навыки: обнаружение главного и зависимого слова в словосочетании, анализ главного слова и формы зависимого слова, постановка смыслового вопроса к зависимому слову; выделение словосочетаний из предложений.

Коммуникативные умения и навыки: распространение имени существительного формами изученных частей речи для обозначения признака предмета; распространение глагола для обозначения объекта и признака действия; использование синонимичных словосочетаний в целях точности и выразительности речи. Предложение (14 ч) Виды предложений по цели высказывания и интонации. Строение простого предложения. Главные члены предложения: подлежащее и сказуемое (грамматическая основа предложения).

Нераспространенные и распространенные предложения. Вто­ ростепенные члены предложения: дополнение, определение, обстоятельство (ознакомление). Однородные члены предложения с обобщающим словом и без. Обращение. Знаки препинания в простом предложении с однородными членами и обращением. Строение сложного предложения: сложные предложения (с дву­ мя главными членами в каждом предложении) с союзами и без союзов.

35 Предложения с прямой речью.

Знаки препинания при прямой речи перед словами автора и после. Грамматическая норма. Согласование сказуемого, выраженного глаголом прошедшего времени, с подлежащим-существительным. Орфографическая норма. Правописание безударных гласных в личных окончаниях глаголов. Правописание -тся и -ться в глаголах. Пунктуационная норма. Запятая между однородными членами при отсутствии союза; запятая между однородными членами, со­ единенными союзами; двоеточие после обобщающего слова.

Запятая между частями сложного предложения перед и, а, но, что, чтобы, когда, как, потому что, если. Выделение кавычками прямой речи; тире перед словами автора и двоеточие после. Виды речевой деятельности: сочинение-описание природы по картине.

Учебно-языковые умения и навыки: обнаружение главных членов предложения; постановка смыслового вопроса к главным членам предложения; различение второстепенных членов предложения; определение синтаксической роли однородных членов предложения; различение подлежащего и обращения; разграничение слов автора и прямой речи; составление предложений с однородными членами, обращением, прямой речью, сложных предложений. Коммуникативные умения и навыки: использование в устной и письменной речи разнообразных синтаксических конструкций: простых и сложных предложений, предложений с прямой речью; употребление логически сопоставимых слов в однородном ряду; использование обращения в диалоге и монологе для называния адресата речи, выражения оценки, установления контакта; использование речевых форм обращения в различных ситуациях; использование обращения-олицетворения как средства художественной выразительности; интонирования предложений с однородными членами, обращением, прямой речью, сложных предложений.

Текст (8 ч) (ознакомление) Понятие о тексте. Тема текста, основная мысль. Признаки текста: тематическое единство, последовательность, связность (виды связи, средства связи), завершенность (законченность).

36 Типы речи (описание, повествование, рассуждение) и их композиционные схемы.

Виды речевой деятельности: подробное изложение повествовательного характера; сочинение-описание по картине. Учебно-языковые умения и навыки: осмысление понятия «текст»; выявление признаков текста; определение типов текста; выявление композиционных особенностей типов речи. Коммуникативные умения и навыки: определение темы и основной мысли текста, умение озаглавить текст, выделить его части и озаглавить их; определение средств связи между предложениями и абзацами в тексте; умение определить тип речи и создать композиционную схему повествования, описания, рассуждения; определение стиля текста; точное, уместное использование выразительных средств в устных и письменных изложениях текстов художественного стиля разных типов речи (описание, повествование, рассуждение), в устных и письменных сочинениях на темы, связанные с жизненным опытом учащихся, в сочинениях по жанровой картине, иллюстрациям, в жанрах художественного стиля (сказка, загадка, рассказ о событии).

Фонетика (4 ч) Гласные и согласные звуки (углубленное повторение). Гласные звуки в ударном и безударном положении. Парные и непарные звонкие и глухие согласные. Оглушение звонких и озвончение глухих согласных. Парные и непарные твердые и мягкие согласные. Обозначение на письме мягкости согласных. Двойная роль букв е, ё, ю. Слог. Перенос слов. Ударение. Произносительная норма.

Произношение безударных гласных после твердых и мягких согласных; произношение мягких согласных; правильная постановка ударения. Орфографическая норма.

Правила переноса слов. Учебно-языковые умения и навыки: различение звука и буквы; выделение ударных и безударных слогов; различение звонких и глухих, твердых и мягких согласных; деление слова на слоги; умение производить фонетический разбор.

37 Орфография (34 ч) Проверяемые безударные гласные в корне слова.

Правописание безударных гласных в падежных окончаниях имен существитель­ ных 1, 2, 3-го склонения. Правописание падежных окончаний имен прилагательных (дано в теме «Словосочетание»). Правописание безударных гласных в личных окончаниях глаголов (дано в теме «Предло­ жение»). Правописание безударных гласных в приставках.

Правописание о, ё после шипящих в корне слова. Правописание о, е после шипящих и ц в окончаниях и суффиксах имен существительных и прилагательных. Правописание проверяемых (глухих и звонких), непроизносимых согласных в корне слова.

Правописание согласных в приставках. Правописание букв з, с на конце приставок. Правописание ы, и после приставок на согласный. Непроверяемые безударные гласные и согласные корня. Правописание корней с чередующимися гласными о—а (-гар-/гор- -зар-/-зор- -клан-/-клон- -лаг-/-лож- -рос-/-раст- (-ращ-), -кас-/-кос-).

Правописание корней с чередующимися гласными е—и (-бер-/ -бир- -пер-/-пир- -мер-/-мир- -дер-/-дир- -тер-/-тир- -стел-/-стил- -блест-/-блист-). Правописание и, ы после ц. Правописание ь после шипящих.

Правописание -тся и -ться в глаголах (дано в теме «Предложение»). Правописание разделительных ь и ъ (повторение). Орфографическая норма. Правописание проверяемых безударных гласных в корне слова, приставке, окончании; проверяемых согласных в приставке, корне слова; непроизносимых согласных в корне слова; букв о, ё (е) после шипящих в корне слова, суффиксе, окончании; букв ы, и после приставок, оканчивающихся на согласный; букв з, с на конце приставок; непроверяемых гласных и согласных в корне слова; двойных согласных; буквы ы после ц в суффиксе -ын- и в окончаниях -ы, -ый; буквы и после ц в корне слова и в словах на -ция; мягкого знака после шипящих на конце существительных, в глаголах 2-го лица единственного числа; в неопределенной форме глагола; букв о—а в корнях: -гар-/-гор- -зар-/-зор- -клан-/-клон- -лаг-/-лож- -рос-/-раст- (-ращ-), -кас-/-кос-; букв е—и в корнях -бер-/-бир- -пер-/-пир- -мер-/-мир- -дер-/-дир- -тер-/-тир- -стел-/-стил- -блест-/-блист.

38 Виды речевой деятельности: сочинение-описание животного в художественном стиле; сочинение-описание по картине.

Учебно-языковые умения и навыки: умение видеть орфограмму и ее опознавательные признаки; определение морфемы, в которой находится орфограмма; усвоение способов проверки написания: подбор однокоренных слов, изменение формы слова, сопоставление слов, имеющих одинаковые морфемы; умение пользоваться орфографическим словарем.

Лексика (11 ч) Слово, его лексическое значение. Прямое и переносное значение слова. Толковые словари. Многозначные и однозначные слова.

Синонимы. Антонимы. Исконно русские и заимствованные слова. Общеупотребительные слова. Профессиональные слова и термины. Устаревшие слова. Неологизмы. Фразеологические обороты, их отличие от свободных словосочетаний. Речевая норма. Точное употребление слова: многозначного, заимствованного, профессионализма, термина. Целесообразный, мотивированный выбор лексических средств, обеспечивающих правильность, точность, логичность, богатство, чистоту, уместность и выразительность речи.

Учебно-языковые умения и навыки: осмысленное восприятие значения слова в тексте; разграничение значений многозначного слова; разграничение оттенков значений синонимов; обнаружение антонимических отношений между словами; выявление роли устаревших слов в художественном тексте; умение пользоваться словарями (толковым, иностранных слов, синонимов, антонимов, фразеологическим).

Коммуникативные умения и навыки: точное употребление слов в соответствии с их значением, темой и стилем текста; составление тематических групп слов; создание образности, выразительности текста средствами лексики; использование синонимов как средства выразительности и точности речи, как средства связи предложений в тексте; правильное использование фразеологизмов в речи.

39 Повторение изученного в V классе (3 ч) Контрольные письменные работы — 5 (7 ч): диктанты — 3 (3 ч), подробные изложения — 2 (4 ч).

Для диагностики теоретических сведений, сформированности учебно-языковых и коммуникативных умений и навыков рекомендуются следующие формы контроля: z z диктант (словарно-орфографический, словарный, предупредительный, комментированный, объяснительный, комбинированный, «Проверяю себя», самодиктант, графический, творческий); z z осложненное списывание; z z изложение (подробное изложение повествовательного характера); z z сочинение (сочинение-повествование о случае из жизни, сочинение-описание природы по картине, сочинение-описание животного в художественном стиле); z z устное сообщение учащегося; z z различные виды разборов в пределах изученного материала; z z тестовая работа.

Требования к знаниям, умениям и навыкам учащихся Учащиеся должны з н а т ь: по разделу «Культура устной и письменной речи»:   понятия «нормы языка» (произносительная, словообразовательная, орфографическая, морфологическая, синтаксическая, пунктуационная), «качества речи» (точность, логичность, богатство, чистота, уместность, выразительность); по разделу «Речевая ситуация.

Стили речи»:   понятия «речевая ситуация», «речевая норма»; стили речи (разговорный, научный, художественный, официально-деловой, публицистический); характерные признаки каждого стиля; по разделу «Текст»:   понятие «текст»; основные признаки текста; типы текста (описание, повествование, рассуждение);

40 по разделу «Жанры речи»:   отличительные признаки загадки, языковые особенности загадки; признаки рассказа, особенности рассказа с необычным построением, языковые особенности рассказа; отличительные признаки сказки, ее языковые особенности; по разделу «Синтаксис и пунктуация»:   строение и грамматическое значение словосочетания;   виды предложений по цели высказывания и интонации;   строение простого предложения;   главные члены предложения;   второстепенные члены предложения (дополнение, определение, обстоятельство);   однородные члены предложения и знаки препинания в предложениях с однородными членами, двоеточие после обобщающего слова; знаки препинания при обращении, между простыми предложениями (с двумя главными членами) в составе сложного, при прямой речи перед словами автора и после них; по разделу «Фонетика»:   что такое фонетика;   звуки речи; гласные и согласные; оглушение звонких и озвончение глухих согласных; обозначение мягкости согласных на письме; двойную роль букв е, ё, ю, я;   правила переноса слов, ударение; по разделу «Орфография»:   правописание проверяемых безударных гласных в корне слова, приставке; падежных окончаний имен существительных 1, 2, 3-го склонения и имен прилагательных; проверяемых согласных в приставке, корне слова; непроизносимых согласных в корне слова;   правописание букв о, ё (е) после шипящих в корне слова, суффиксе, окончании; букв ы, и после приставок, оканчивающихся на согласный; букв з, с на конце приставок;   правописание непроверяемых гласных и согласных в корне слова; двойных согласных (в пределах изученного материала);   правописание буквы ы после ц в суффиксе -ын- и в окончаниях -ы, -ый; буквы и после ц в корне и в словах на -ция; мягкого

41 знака после шипящих на конце существительных, в глаголах 2-го лица единственного числа, в неопределенной форме глагола; разделительных ь и ъ; букв о—а в корнях: -гар-/-гор- -зар-/-зор- -клан-/-клон- -лаг-/-лож- -рос-/-раст- (-ращ-), -кас-/ -кос-; букв е—и в корнях -бер-/-бир- -пер-/-пир- -мер-/-мир- -дер-/-дир- -тер-/-тир- -стел-/-стил- -блест-/-блист-;   правописание безударных личных окончаний глаголов, -тся и -ться в глаголах; по разделу «Лексика»:   что такое лексика; лексическое значение слова, многозначные слова, переносное значение слова; синонимы, антонимы, общеупотребительные, профессиональные слова, термины; исконно русские и заимствованные слова; устаревшие слова, неологизмы, фразеологизмы.

Требования к у м е н и я м и н а в ы к а м указаны в каждом разделе в рубрике «Учебно-языковые умения и навыки». Требования к речевой деятельности Учащиеся должны у м е т ь: чтение (восприятие и понимание записанного текста):   бегло и осознанно читать;   правильно расставлять логические ударения, паузы;   выбирать уместный темп и тон речи при чтении текста;   разбивать текст на смысловые части и выделять в них главное;   обдуманно отвечать на вопросы по содержанию прочитанного;   извлекать информацию из словарей различных типов (орфографического, толкового, фразеологического, иностранных слов, синонимов, антонимов); слушание (восприятие на слух):   осмысленно воспринимать небольшой по объему текст научного и художественного стилей речи на слух;   выделять основную мысль и структурные части текста; говорение (устное выражение мысли):   аргументированно отвечать на вопросы учителя с привлечением конкретных примеров;

  подробно и сжато в устной и письменной форме излагать прочитанный текст, сохраняя его стиль и тип речи (описание, повествование, рассуждение);   создавать устные монологические высказывания с учетом речевой ситуации; письмо:   подробно пересказывать тексты повествовательного характера, в том числе с элементами описания, рассуждения (подробное изложение повествовательного характера);   составлять простой план изложения и сочинения;   делить текст на абзацы;   подбирать заголовок, отражающий тему и основную мысль;   создавать письменные высказывания по плану;   собирать и систематизировать рабочий материал к сочинению (сочинение-повествование о случае из жизни, сочинение-описание по картине, сочинение-описание животного в художественном стиле);   совершенствовать содержание и языковое оформление своего текста;   отбирать соответствующие выразительные средства;   пользоваться орфографическим, толковым и другими словарями при написании текста.

43 РУССКАЯ ЛИТЕРАТУРА Пояснительная записка Курс V класса занимает особое место в системе литературного образования как переходный от І ступени общего среднего образования, что и обусловливает критерии отбора произведений, принципы расположения в программе и методику их изучения.

Произведения, предлагаемые для изучения, сгруппированы в разделы на основе проблемно-тематической близости. Ведущая литературоведческая проблема этого курса — род литературы: учащиеся получают представления о лирических, эпических, драматических произведениях.

В разделе «Устное народное творчество и литература» обобщаются знания учащихся о фольклорных произведениях, полученные на І ступени общего среднего образования. Эпический род в разделе представлен сказками и мифами, лирический – народными песнями, стихотворениями А. Н. Майкова, А. В. Кольцова, И. С. Ни­ китина, драматический — пьесой-сказкой С. Я. Маршака «Двенадцать месяцев». Сопоставляя произведения устного народного творчества с авторскими по тематической и родовой близости, учащиеся осмысливают значимость фольклора в истории литературы, расширяют свои представления о ее жанрово-родовой специфике.

В раздел «Писатели о детстве» включены произведения Н. А. Некрасова, В. Г. Короленко, А. П. Чехова, В. П. Астафьева, В. И. Бе­ лова, Ф. Искандера, в которых живо и красочно описывает­ ся дет­ ская жизнь. Раздел «Писатели о природе» состоит из разных родов художественных произведений. Лирика представлена лучшими образцами русской классики.

Раздел открывают стихотворения поэтов XIX века. Небольшой объем произведений позволяет неторопливо проследить развитие мыслей, чувств авторов, вслушаться в мелодику стиха, обучить учащихся выразительному исполнению. Связь жизни людей и природы учащиеся выявляют, изучая очерки

44 К. Г. Паустовского, повесть М. М. Пришвина «Кладовая солнца». Стихотворения русских поэтов ХХ века не только обеспечивают учащимся смену художественных впечатлений, но и стимулируют целостный, активный и творческий характер восприятия пейзажной лирики.

В раздел «Историческое прошлое в литературных произведениях» включены произведения М. Ю Лермонтова, И. С. Тургенева, Л. Н. Толстого, главная мысль которых определяется словами пушкинского летописца из «Бориса Годунова»: «Минувшее проходит предо мною…».

Учащимся этого возраста особенно интересен раздел «Мир приключений, фантастики в литературных произведениях». Предложенные отрывки из повести К. Булычева «Миллион приключений» вызовут у учащихся желание прочитать ее полностью. Повторение в конце года посвящено обобщению теоретических знаний учащихся. Список литературы для дополнительного чтения носит рекомендательный характер. В нем содержатся произведения широкого жанрово-тематического диапазона, отобранные с учетом возрастных особенностей учащихся и их читательских интересов.

Произведения из списка для дополнительного чтения могут стать основой для уроков внеклассного чтения. Уроки внеклассного чтения рекомендуется проводить в форме читательской конференции, дидактической игры, литературной гостиной. Содержание учебного предмета (70 ч, из них 2 ч на уроки внеклассного чтения, 3 ч резервного времени) Введение (1 ч) Художественная литература как искусство слова; воссоздание в ней мира и человека.

Истоки литературы: мифология, Библия, фольклор. Природа, история, человек в художественных произведениях. Книга в жизни человека.

45 УСТНОЕ НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО И ЛИТЕРАТУРА (19 ч) Тематическое и жанровое богатство устного народного творчества (с повторением и углублением изученного в начальных классах).

Роль и значение автора в литературном произведении. Взаимо­ действие фольклора с литературой. Эпические, лирические, драматические формы произведений в устном народном творчестве и авторской литературе. Эпические произведения (14 ч) Эпические произведения и их особенности.

Русская народная сказка «Царевна-лягушка». (3 ч) Герои волшебной сказки, их душевная красота, вера в победу добра и справедливости. Связь с белорусскими народными сказками. Теория литературы. Виды народных сказок. Особенности сказочного повествования. Фольклор и искусство.

Народная сказка в живописи, музыке, кино. А. С. П у ш к и н. «Сказка о мертвой царевне и о семи богатырях». (3 ч) Слово о поэте. Близость сказки А. С. Пушкина народному поэтическому творчеству.

Внутренняя красота, душевное богатство царевны. Зависть, черствость, жестокость царицы-мачехи. Теория литературы. Фольклорные мотивы в пушкинской сказке. Стихотворная форма сказки.

Понятие о ритме и рифме. Литература и искусство. Иллюстрации Б. А. Дехтерева, Т. А. Мавриной, В. М. Конашевича к сказке А. С. Пушкина. X. К. А н д е р с е н. «Снежная королева». (4 ч) Слово о писателе. Два отношения героев к миру: способность видеть прекрасное и нравственная слепота.

46 Торжество любви, верности, дружбы, победа добра над злом, равнодушием, эгоизмом.

Мужество и стойкость Герды. Литература и искусство. Сказка X. К. Андерсена в кино. М и ф ы Д р е в н е й Г р е ц и. (2 ч) Мифы народов мира, их роль в жизни древних цивилизаций. Мифы о богах: «Олимп». Мифы о героях: «Подвиги Геракла». Теория литературы. Понятие о мифе. Фольклор и искусство. Мифологические сюжеты на картинах К. П. Брюллова, М.

А. Врубеля, В. А. Серова. Г о м е р. «Одиссей у циклопов» (отрывок из поэмы «Одис­ сея»). (2 ч) Быт, нравы и верования древних греков. Отвага и сметливость хитроумного Одиссея. Особенности изображения событий и героев в поэме. Связь поэмы Гомера с мифами. Литература и искусство. Картины Я. Йорданса «Одиссей в пещере Полифема», П. Тибольди «Ослепление Полифема», гравюры Г. Д. Епифанова. Лирические произведения (2 ч) Лирические произведения и их особенности.

Народная песня как лирическое произведение. А. Н. М а й к о. «Колыбельная песня». (1 ч) Одухотворение сил природы в стихотворении. Образность, поэтичность языка. Выражение нежности и любви к ребенку. Фольклор и искусство. Народная песня в исполнении лучших певцов и хоров. А. В. К о л ь ц о. «Косарь» (отрывок из стихотворения); И. С. Н и к и т и н. «Ярко звезд мерцанье.».

(1 ч) Народно-песенный склад и глубокий лиризм стихотворений А. В. Кольцова и И. С. Никитина. Народный герой в стихотворениях. Поэтическое описание труда. Одухотворение природы. Теория литературы. Понятия о метафоре.

47 Драматические произведения (3 ч) Драматические произведения и их особенности. Народный русский театр «Петрушка» (сцены по выбору учителя). (1 ч) Находчивость, остроумие Петрушки. Роль диалога в раскрытии характера героя драматического произведения.

Сопоставление с белорусским народным театром «Батлейка». С. Я. М а р ш а. «Двенадцать месяцев». (2 ч) Слово об авторе. Пьеса-сказка (по мотивам славянских сказок о братьях-ме­ сяцах). Утверждение в пьесе ценности труда, разума, само­ пожерт­ вования. Поэтическое одухотворение природы. Литература и искусство. Пьеса С. Я. Маршака на сцене детских театров. Для дополнительного чтения «Библия для детей».

Н. А. Кун. «Легенды и мифы Древней Греции». B. и Л. Успенские. «Мифы Древней Греции». И. В. Рак. «В царстве пламенного Ра: мифы, легенды и сказки Древнего Египта». Русские народные сказки. Сказки народов мира. Литературные сказки: П. П. Бажов. «Малахитовая шкатулка». В. Г. Губарев «Королевство кривых зеркал». П. П. Ершов. «Конек-Горбунок». М. Ю. Лермонтов. «Ашик-Кериб». C. Я. Маршак. Пьесы-сказки: «Горя бояться — счастья не видать», «Умные вещи».

Ю. К. Олеша. «Три толстяка». К. Г. Паустовский. «Теплый хлеб», «Квакша» и др. А. П. Платонов. «Золотое кольцо», «Финист — Ясный Сокол» и др. Е. Л. Шварц. «Рассеянный волшебник», сказки. B. Гауф. «Маленький Мук». Р. Киплинг. «Книга джунглей». О. Уайльд. «Мальчик-звезда». К. Грэм. «Ветер в ивах».

48 ПИСАТЕЛИ О ДЕТСТВЕ (13 ч) История формирования человеческой души в художественной литературе.

Н. А. Н е к р а с о. «Крестьянские дети». (2 ч) Слово о поэте. Отношение поэта к крестьянским детям, тревога за их судьбу. Особенности построения произведения: многоголосие и авторские отступления. Теория литературы. Понятие о сравнении. В. Г. К о р о л е н к.

«Дети подземелья». (5 ч) Слово о писателе. Семейная трагедия, ее переживание Васей и отцом. Соци­ альные контрасты и их восприятие детьми. Дружба и привязанность детей друг к другу как душевная потребность и спасение от одиночества. Влияние пережитой трагедии и дружбы с детьми подземелья на формирование характера Васи.

Тональность повествования. Рассказчик в повести. Теория литературы. Развитие понятия о портрете литературного героя. Соединение разных типов речи в тексте. А. П. Ч е х о. «Мальчики»; В. П. А с т а ф ь е. «Конь с розовой гривой»; В. И. Б е л о. «Скворцы»; Ф. И с к а н д е р. «Тринадцатый подвиг Геракла» (2—3 рассказа по выбору учи­ теля). (6 ч) Теория литературы. Рассказ.

Начальное понятие о сюжете рассказа. А. П. Ч е х о. «Мальчики». Слово о писателе. Романтический мир детства в рассказе. Любознательность героев, их увлеченность мечтой. Разные позиции мальчиков в конфликтной ситуации.

В. П. А с т а ф ь е. «Конь с розовой гривой». Слово о писателе. Жизнь сибирской деревни в предвоенные годы. Герой рассказа и его друг Санька Леонтьев.

Бабушка Катерина Пет­ ровна. Проблема чести и достоинства в рассказе. Чувство долга как важнейшая черта характера.

49 В. И. Б е л о. «Скворцы». Слово о писателе. Болезнь Павлуни. Характер мальчика, его самоотверженность. Любовь к «братьям меньшим» как основа нравственности, доброго отношения к миру, формируемого с детства в семье. Ф. И с к а н д е р.

«Тринадцатый подвиг Геракла». Слово о писателе. Учитель и ученики — главные герои рассказа. Влияние учителя на формирование характера учеников. Для дополнительного чтения А. Г. Алексин.

«Самый счастливый день». Д. Гринвуд. «Маленький оборвыш». A. П. Гайдар. «Тимур и его команда». Ф. Искандер. «День Чика». B. П. Крапивин. «Валькины друзья и паруса». А. И. Куприн. «Белый пудель», «Чудесный доктор». В. Г. Машков. «Между “А” и “Б”» и др. C. В. Михалков.

«Сомбреро» (пьеса-комедия). М. Парр. «Вафельное сердце», «Тоня Глиммердал». А. Линдгрен. «Расмус-бродяга», «Мадикен и Пимс из Юнибак­ кена». Г. Мало. «Без семьи». В. Г. Распутин. «Мама куда-то ушла». М. Твен. «Приключения Тома Сойера», «Приключения Гекль­ берри Финна».

Ю. Я. Яковлев. «Рыцарь Вася», «А Воробьев стекло не выбивал.» и др. ПИСАТЕЛИ О ПРИРОДЕ (17 ч) Человек и природа как вечная тема в художественной литературе. Русские поэты XIX века о природе (4 ч) А.

С. П у ш к и н. «Осень» (отрывок), «Зима!. Крестья­ нин, торжествуя.» (отрывок из романа «Евгений Онегин»); Ф. И. Т ю тч е в. «Листья», «Как весел грохот летних бурь.», «Первый лист»; А. А. Ф е т. «Зреет рожь над жаркой ни­ вой».

50 Выразительность и образность стихотворений. Изменчи­ вость и динамичность природы. Глубокие раздумья авторов о жизни и о человеке. Теория литературы. Пейзажная лирика. Понятие об олицетворении.

Русские писатели XX века о природе (13 ч) С. А. Е с е н и н. «С добрым утром!», «Мелколесье. Степь и дали.». (2 ч) Человек и природа. Выражение любви ко всему живому, к жизни, Родине.

Д. Б. К е д р и н. «Скинуло кафтан зеленый лето», «Але­ нушка», «Все мне мерещится поле с гречихою.»; М. В. И с а к о в с к и й. «Попрощаться с теплым летом.»; А. Я. Я ш и н. «Орел», «Кулик», «Покормите птиц»; Н. И. Р ы л е н к о. «Все в тающей дымке.» (4—5 стихотворений по выбору учителя).

(3 ч) Одухотворение природы в стихотворениях русских поэтов XX века. Призыв к защите природы. М. М. П р и ш в и н. «Кладовая солнца». (5 ч) Слово о писателе. Одухотворение сил природы в повести, их участие в судьбе человека.

Особенности характеров Насти и Митраши, дружба детей. Правда Антипыча. Значение истории Травки для пони­ мания смысла повести. Сказка и быль в повести. Смысл названия. Литература и искусство. Иллюстрации Л. А. Бруни, Г. Е. Ни­ кольского и других художников к повести «Кладовая солнца». К. Г. П а у с т о в с к и й. Очерки из «Мещерской стороны»: «Обык­ новенная земля», «Леса», «Мой дом», «Бескорыстие» (2—3 очерка по выбору учителя). (3 ч) Слово о писателе. Связь жизни людей с жизнью природы.

Любовь к природе как выражение любви к Родине. Автор-рассказчик — главный герой произведения К. Г. Паус­ товского.

Поэтичность языка. Теория литературы. Понятие об очерке. Развитие понятия об олицетворении.

51 Для дополнительного чтения A. П. Платонов. «Никита». B. П. Астафьев. «Васюткино озеро». Ю. П. Казаков. «Тэдди», «Тихое утро». Д. С. Мережковский. «Природа». Е. И. Носов. «Белый гусь». И. С. Шмелев. «Мартовская капель», «Мой Марс». Д. Даррелл. «Говорящий сверток». Д. Пеннак. «Собака Пес». Э. Сетон-Томпсон. «Рваное ушко». ИСТОРИЧЕСКОЕ ПРОШЛОЕ В ЛИТЕРАТУРНЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ (12 ч) Человек и история как центральная тема русской литературы.

М. Ю. Л е р м о н т о. «Бородино». (3 ч) Слово о поэте. «Бородино». Патриотические чувства автора, его восхищение подвигом народа в войне 1812 г.

Роль рассказчика в сти­ хотворении. Изобразительность языка, звукопись. Диалог и монолог в стихотворении. Теория литературы. Начальное понятие о строфе. Литература и искусство. Рисунок М. Ю. Лермонтова «Бо­ родино. Схватка французских кирасир с конноегерями».

Портрет М. И. Кутузова работы В. А. Фаворского. И. С. Т у р г е н е. «Муму». (5 ч) Слово о писателе. Непримиримое отношение писателя к деспотизму и несправедливости. Привязанность Герасима к Муму.

Возвращение в деревню как нравственная победа героя. Теория литературы. Сравнение как художественный прием в рассказе. Литература и искусство. Иллюстрации П. М. Боклевского и И. И. Ушакова к рассказу «Муму». Л. Н. Т о л с т о й. «Кавказский пленник». (4 ч) Слово о писателе.

52 Нравственная стойкость, жизненная активность, человеческое достоинство главного героя.

Значение событий в раскрытии характеров Жилина и Костылина. Теория литературы. Углубление понятия о сюжете. Литература и искусство. Кинофильм «Кавказский пленник» (драма режиссера Г. Калатозишвили (1975 г.)). Для дополнительного чтения В. П. Катаев. «Белеет парус одинокий», «Сын полка».

А. Н.

11 Programma V Klass Rus

Рыбаков. «Кортик», «Бронзовая птица». A. П. Платонов. «Путешествие воробья». B. П. Крапивин. «Та сторона, где ветер».

Ф. А. Абрамов. «Жила-была Семушка». В. Гюго. «Козетта». А. Тор. «Остров в море». МИР ПРИКЛЮЧЕНИЙ, ФАНТАСТИКИ В ЛИТЕРАТУРНЫХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ (2 ч) Особенности приключенческой и научно-фантастической литературы.

К. Б у л ы ч е. «Миллион приключений» (часть I «Новые подвиги Геракла»). Кир Булычев  — писатель-фантаст. Образ будущего в произ­ ведении. Герои научно-фантастической повести. Теория литературы. Понятие о научной фантастике. Для дополнительного чтения К.

Булычев. «Девочка с Земли», «Пленники астероида» и др. Е. С. Велтистов. «Электроник — мальчик из чемодана», «Победи­ тель невозможного», «Рэсси — неуловимый друг», «Глоток Солнца». B. П. Крапивин. «Дети Синего Фламинго». Дж. Свифт. «Гулливер в стране лилипутов» (в издании для детей). Р. Л. Стивенсон. «Остров сокровищ», «Черная стрела». Ж. Верн. «Таинственный остров». Р. Р. Толкиен. «Хоббит, или Туда и обратно».

Повторение (1 ч) Эпические, лирические и драматические произведения. Изобра­ зительно-выразительные средства художественной речи.

53 Для заучивания наизусть и художественного рассказывания Народные сказки (рассказывание, близкое к тексту). А. С. Пушкин. «Сказка о мертвой царевне и о семи богатырях» (отрывок по выбору учащихся).

М. Ю. Лермонтов. «Бородино» (отрывок по выбору учащихся). Н. А. Некрасов. «Крестьянские дети» (отрывок по выбору уча­ щихся). 2—3 стихотворения русских поэтов XIX века о природе. 2—3 стихотворения русских поэтов XX века о природе. К. Г. Паустовский. Очерки из «Мещерской стороны» (рассказывание, близкое к тексту, 1—2 отрывка). Основные виды устных и письменных работ по литературе Различные виды пересказа (подробный, краткий, выборочный, художественный, творческий) небольшого эпического произведения, в том числе с элементами описания.

Устное и письменное сочинение-рассуждение по изучаемому произведению. Развернутый ответ на вопрос (устный и письменный). Устный рассказ о литературном герое. Краткий рассказ о писателе на основе прочитанной о нем статьи в учебнике. Устный отзыв о самостоятельно прочитанном литературном произведении, произведении изобразительного искусства, просмотренных кинофильме и телепередаче. Составление плана эпического произведения или отрывка из эпического произведения.

Устное словесное рисование, иллюстрирование, составление кадроплана на основе эпического произведения; сочинение сказок, рассказов. Основные требования к РЕЗУЛЬТАТАМ УЧЕБНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ учащихся Учащиеся должны з н а т ь:   авторов, названия и содержание изученных художественных произведений;

54   сведения по теории литературы: роды литературы (эпос, лирика, драма); народная сказка, виды народных сказок, особенности сказочного повествования, отличие литературной сказки от народной, особенности художественного мира литературной сказки, фольклорные мотивы в литературной сказке, стихотворная форма сказки; особенности изображения событий и героев в мифах; особенности лирических произведений, пейзажная лирика, своеобразие поэтического слова; ритм, рифма, интонация, строфа; изобразительно-выразительные средства художественной речи (эпитет, сравнение, олицетворение), антитеза; рассказ (сюжет, портрет, пейзаж, рассказчик как герой произведения), элементы комического, юмористического в рассказе; очерк; роль диалога в художественном произведении; соединение разных типов речи в тексте (описание, повествование, рассуждение); научная фантастика.

Учащиеся должны и м е т ь п о н я т и е:   об устном народном творчестве и письменной литературе, их взаимосвязи;   об особенностях художественного изображения, о литературе как словесном искусстве. Учащиеся должны у м е т ь:   осознанно, бегло, выразительно читать вслух художественные тексты;   отличать литературную сказку от народной, миф от сказки;   различать эпические, лирические, драматические произведения;   выделять эпизоды, устанавливать связь между событиями в изучаемом произведении;   находить в изучаемом произведении изобразительно-выразительные средства художественной речи (сравнение, эпитет, олицетворение) и определять их роль;   самостоятельно делить текст на части, фразы — на речевые звенья;   передавать интонационно характеры персонажей при чтении по ролям;   высказывать свое отношение к прочитанному;   пользоваться справочным аппаратом учебника, словарями.

55 Искусство (отечественная и мировая художественная культура) Пояснительная записка Учебный предмет «Искусство (отечественная и мировая художественная культура)» во взаимодействии с другими гуманитарными предметами вносит весомый вклад в развитие духовно-нравственных, эмоциональных и творческих качеств личности; способствует самоопределению и самореализации подрастающего поколения в современном мире.

В основу программы положены следующие теоретические положения: z z образная природа искусства. Художественный образ  — цель и результат художественно-творческой деятельности. Уникальность художественного образа выражается с помощью различных средств и материалов (слово, звук, интонация, ритм, рисунок, цвет, пластика, мимика, монтаж и др.) и раскрывается в процессе восприятия произведений искусства, имеющих яркую эмоционально-смысловую и ценностную направленность; z z преемственность художественного образования.

Содержание учебного предмета «Искусство (отечественная и мировая художественная культура)» основывается на системе знаний, полученных учащимися в I—IV классах на уроках по предметам «Изобразительное искусство», «Музыка» и обеспечивает возможность продолжать изучение художественной культуры на следующих уровнях образования; z z вариативность художественного образования. Проявляется в предоставлении учителю широких возможностей выбора образовательных стратегий и педагогического инструментария в обучении; z z активное участие учащихся в художественно-творческой деятельности.

Необходимо не только при освоении знаний

56 об изучаемом художественном явлении, но и в различных видах практической деятельности, усиливающих социальноприкладную роль учебных занятий по предмету; z z дидактическая целесообразность.

В процессе построения и конструирования содержания учебного предмета учитывались общедидактические принципы обучения (наглядности, последовательности, культуросообразности, доступности, соответствия возрастным особенностям учащихся) и принципы педагогики искусства (полихудожественности, поликультурности, диалогической природы произведения искусства). Цель изучения предмета «Искусство (отечественная и мировая художественная культура)» — формирование художественной культуры личности в процессе творческого освоения мира художественно-эстетических ценностей.

Достижение указанной цели предполагает решение следующих задач: z z развитие ценностных и нравственно-этических качеств личности; z z формирование знаний о многообразии явлений в художественной культуре; z z формирование умений и навыков восприятия и оценки художественных произведений; z z развитие эмоционально-образного мышления, творческих способностей; z z формирование художественного вкуса и потребности в общении с произведениями искусства; z z приобщение к художественно-творческой деятельности по интерпретации и созданию художественных произведений.

Процесс изучения отечественной и мировой художественной культуры в V классе выполняет пропедевтическую функцию, реализация которой позволит ввести учащихся в мир художественной культуры, сориентировать в системе художественных ценностей, сформировать критерии оценки художественных явлений.

В основу содержания учебной программы V класса положен принцип образно-тематической дифференциации, что способствует предупреждению информационной перегрузки учащихся, осуще­ ствлению постепенного перехода от восприятия художественных произведений к постижению целостной культуры мира.

57 Центральная идея программы — эмоционально-образное восприятие учащимися произведения искусства с последующим включением их в различные виды самостоятельной художественно-творческой деятельности.

Реализация данной идеи возможна с помощью художественных произведений, отобранных в соответствии с: z z художественно-эстетическими и ценностными достоинствами; z z контекстом отечественной и мировой художественной культуры; z z направленностью темы; z z содержанием учебных предметов «Музыка», «Изобразительное искусство», «История», «Русская литература», «Беларуская літаратура»; z z возрастными особенностями учащихся; z z сюжетно-образной направленностью мышления учащихся.

На изучение отечественной и мировой художественной культуры в V классе учебным планом отводится 35 часов из расчета 1 учебный час в неделю. Первые две темы программы являются вводными, при ознаком­ лении с которыми учащиеся на основе знаний и умений, полученных ими в I—IV классах, смогут размышлять о происхождении искусства, роли и месте художника в мире художественной культуры. Изучение наиболее значимых художественных произведений разных видов искусства, в которых отражены вечные темы красоты, человека, природы, семьи, матери, детства, позволит расширить представление учащихся об окружающем мире, развивать эмоционально-образное мышление, интерес к окружающему миру, формировать умение «в обычном видеть необычное».

Каждая тема программы обеспечена художественным материалом в широком диапазоне. Рекомендуемый список художественных произведений является примерным. Учитель имеет право: z z корректировать список произведений искусства на основании художественных предпочтений учащихся, технических и методических возможностей учреждения образования; z z определять и варьировать последовательность и количество рассматриваемых видов искусства, художественных произведений; z z выбирать методику обучения; z z определять художественно-педагогические акценты, глубину и широту постижения художественного образа.

58 При планировании занятий, выборе художественных произведений и методик их изучения важно учитывать интересы учащихся, знакомить их с национальными традициями, культурными явлениями и художественными достижениями других народов.

В программе учитывается жизненный опыт учащихся, предусматривается возможность разнообразных форм его выражения в самостоятельной художественно-творческой деятельности. Предлагаемые к каждой теме виды деятельности имеют рекомендательный характер. Приоритетными формами аттестации являются самостоятельные работы и проекты учащихся, в которых представляются результаты их деятельности в процессе восприятия, интерпретации и создания художественных произведений.

Важное место на учебном занятии отечественной и мировой художественной культуры занимает процесс эмоционально-образного восприятия художественного произведения, необходимым условием осуществления которого является использование качественных аудио- и видеозаписей, оцифрованных образцов репродукций.

Большое значение для восприятия учащимися произведений искусства имеет посещение ими музеев, художественных галерей, выставок, дворцово-парковых комплексов, заповедников, художественных мастерских; организация экскурсий, встреч с яркими представителями культуры  — архитекторами, художниками, скульпторами, музыкантами, писателями, актерами и др.

В процессе обучения учитель имеет возможность варьировать виды уроков (уроки-экскурсии, путешествия, «творческие лаборатории», турниры и др.), использовать информационные средства обучения, широко применять активные методы обучения, современные образовательные технологии.

Использование технологий учебных проектов (исследовательских, информационных, творческих, прикладных, игровых) направлено на развитие самостоятельности, инициативы учащихся. Технологии обучения в сотрудничестве позволят сконструировать отношения взаимной ответственности между участниками образовательного процесса с помощью различных техник решения художественно-коммуникативных задач.

Применение технологии развития критического мышления расширит проблемное поле учебного занятия, создаст условия для формирования собственных критериев оценки художественного текста, генерирования и

59 отстаивания собственных суждений в области культуры и антикультуры.

Последние уроки в учебном году посвящены обобщению изученного материала. Обобщающие уроки могут проводиться с применением игровых технологий (викторина, конкурс, экскурсия и др.), в форме презентации и защиты проектов (индивидуальных, групповых), демонстрации и защиты портфолио индивидуальных достижений. Содержание учебного предмета (35 ч) Что такое искусство?

(1 ч) Искусство как вид освоения действительности. Преобразующая сила искусства. Влияние произведений искусства на человека. Происхождение искусства. Бог-покровитель искусств Аполлон и его спутницы музы. Наскальная живопись и рисунки древних людей. Чтение и обсуждение мифа Древней Греции «Аполлон и музы». Восприятие и обсуждение произведений искусства. Беседа о происхождении рассматриваемых на уроке художественных произведений.

Подготовка устного рассказа о посещении музея, выставки; о путешествиях в разные города, страны; о полученных впечат­ лениях. Рекомендуемые художественные произведения Архитектура: Иктин и Калликрат. Храм Парфенон; Мнесикл. Храм Эрехтейон. Живопись: Роспись пещеры Альтамира в Испании; Рафаэль. «Парнас»; Дж. Романо. «Аполлон, танцующий с музами»; К. Коро. «Орфей и Эвридика». Скульптура: Тутмос. Скульптурный портрет Нефертити.

Декоративно-прикладное искусство: Евфроний. Краснофи­ гурная пелика «Прилет первой ласточки».

Источник: https://www.calameo.com/books/004486454b9100a8d79c1